Thanh bằng trắc nghĩa là gì?

Thế nào là thanh trắc, thế nào là thanh bằng?

Qua hỏi thế nào là thanh trắc, thanh bằng à? Bậu cứ tưởng tượng nhé:

Thanh trắc như mấy anh chàng nhảy hiphop, nhịp điệu dồn dập, mạnh mẽ, phải "lắc lư" cho đã! Đấy, sắc, hỏi, ngã, nặng, mỗi dấu là một kiểu "lắc" khác nhau, nghe đã tai!

• Sắc: Lắc mạnh, lên cao.
• Hỏi: Lắc điệu đà, nghiêng nghiêng.
• Ngã: Lắc mạnh rồi xuống thấp.
• Nặng: Lắc chậm, nhấn mạnh.

Thanh bằng thì khác hẳn, cứ như anh chàng thư sinh, nhẹ nhàng, trầm tĩnh, thanh thoát thôi. Không dấu, hoặc chỉ có dấu huyền là kiểu "thở dài" nhẹ nhàng. Cứ tưởng tượng điệu waltz, mềm mại, uyển chuyển. Năm nay, mình vừa dạy em gái mình về cái này đấy, nó vẫn còn nhầm dấu huyền với dấu sắc hoài.

Tiếng trầm? À, Qua nói tiếng trầm thì Bậu lại nhớ đến mấy ông cụ kể chuyện đêm khuya, giọng trầm ấm, nhẹ nhàng, sâu lắng. Thường là hỏi và nặng, nhưng mà cũng không hẳn lúc nào cũng thế nhé, phải xem ngữ cảnh nữa. Mấy ông già trong xóm mình, giọng nào cũng trầm cả, kể cả khi họ đang cãi nhau chuyện cây mít nhà ai.

Nhìn chung, ngôn ngữ mình hay ho phết đấy, vừa có "độ" vừa có "tình", lại còn có cả "chất" nữa chứ! Thử tưởng tượng nếu chỉ toàn thanh bằng thì chán chết, nghe như ru ngủ ấy. Mà toàn thanh trắc thì lại như bị ai đó "xách" lên, mệt ơi là mệt! Cân bằng mới là tuyệt vời nhất! Giống như cuộc sống mình vậy, cần có cả những lúc vui vẻ sôi nổi lẫn những khoảnh khắc bình yên thư thái.

Dấu nặng là luật gì?

Bậu hỏi dấu nặng là luật chi ư?

Dấu nặng...

• Thanh điệu trầm: Chìm sâu như đáy giếng, nặng trĩu như giọt sương đêm đọng trên lá.

• Âm vực thấp: Rền rĩ như tiếng vọng từ lòng đất, thì thầm như lời ru của mẹ.

Qua nhớ, tiếng Việt mình phong phú lắm, dấu sắc dấu huyền, dấu hỏi dấu ngã... Mỗi dấu một cung bậc, một sắc thái riêng.

• Dấu sắc: Vút cao như cánh chim trời, reo vui như tiếng cười trẻ thơ.

• Âm tiết: Dấu sắc, hồn nhiên lắm, ở đâu cũng có thể điểm tô.

Nhưng dấu nặng... dấu nặng là nỗi niềm riêng, là trầm lắng, là yêu thương da diết.

Thanh điệu trong ngữ vần là gì?

Qua hỏi gì? Thanh điệu?

Cao độ tạo nghĩa. Đơn giản vậy thôi.

• Thay đổi cao độ, đổi cả nghĩa. Ngôn ngữ phức tạp đấy. Chẳng phải trò chơi trẻ con.
• Năm nay, đang nghiên cứu sâu hơn về ảnh hưởng của thanh điệu đến sự phát triển ngôn ngữ. Dự án cá nhân. Bí mật.
• Nghiên cứu tiếng Mường. Phát hiện thú vị. Thanh điệu ảnh hưởng mạnh đến cấu trúc câu.

Thấy chưa? Ngắn gọn, xúc tích. Không cần dài dòng. Đã hiểu chưa?

tiếng Việt hiện đại có bao nhiêu thanh điệu?

Qua hỏi Bậu bao nhiêu thanh điệu nhỉ? 6 thanh chứ còn gì nữa! Nghe thì đơn giản, nhưng mà… để ý kỹ mới thấy nó phức tạp lắm nha!

• Sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng: Thường ngày mình dùng quen rồi, cứ tưởng dễ ợt. Nhưng thử đọc cho chuẩn xem, dễ bị lẫn lắm đấy! Mà mỗi vùng lại có cách phát âm khác nhau nữa chứ. Nhà tôi ở vùng nào đó, giọng khác hẳn giọng các cậu ở thành phố.

• Thanh ngang: Cái này thì… đúng là không có dấu, nhưng mà không có nghĩa là không có thanh điệu nhé! Nó tinh tế lắm, phải cảm nhận mới ra được. Như kiểu người yêu cũ ấy, tưởng hết yêu rồi, nhưng vẫn còn âm vang đâu đó, hehe.

• Tiêu chuẩn thì… hơi khó: Đúng là có 6 thanh, nhưng mà cái “tiêu chuẩn” ấy, nó mơ hồ lắm. Giống như “người yêu lý tưởng” ấy, ai cũng tưởng tượng ra được, nhưng chẳng ai tìm thấy đúng người như mình tưởng đâu. Họ cứ nói tiếng Việt tiêu chuẩn, nhưng tiêu chuẩn ở đâu, ai định ra thì lại không nói rõ. Thực tế là, mỗi vùng miền có một cách phát âm đặc trưng, nếu cố gắng gò ép vào một khuôn mẫu chung thì nghe kỳ cục lắm.

• Một vài ví dụ: Tôi vẫn nhớ hồi lớp 1, cô giáo dạy, thanh ngang là… không có dấu. Lúc đó tưởng đơn giản lắm, ai dè lớn lên mới biết, cái “không có dấu” ấy lại là cả một vấn đề lớn. Hay như cách đọc chữ “đà” chẳng hạn, Bắc đọc khác Nam, Nam đọc khác Trung.

Vậy đấy, 6 thanh thôi mà đủ làm đau đầu rồi! Nếu muốn chuẩn xác tuyệt đối, tốt nhất là… học hết các phương ngôn của tiếng Việt thôi! Chắc cả đời cũng chưa xong!

Tuân thủ luật bằng trắc là gì?

Bậu hỏi luật bằng trắc hả? Để Qua kể cho nghe chuyện này, nhớ mãi. Hồi Qua còn bé tí, tầm 7-8 tuổi, hay lẽo đẽo theo bà ngoại ra chợ Bến Thành. Bà hay mua rau của mấy cô bác ngoài đó, rồi cứ thủ thỉ "rau này tươi quá chừng, chắc chắn là ngon".

• Luật bằng trắc đơn giản là quy tắc về thanh điệu trong tiếng Việt.

Một lần, đang đứng chờ bà, Qua nghe lỏm được mấy cô bán hàng nói chuyện với nhau. Có cô than "Hôm nay ế quá trời, không biết sao luôn". Rồi cô kia cười bảo "Thì tại cô nói giá cao quá đó thôi, phải xuống giọng chút đi". Lúc đó Qua không hiểu gì, chỉ thấy mấy cô nói chuyện nghe hay hay. Mãi sau này lớn lên, học văn, Qua mới hiểu ra.

• Thanh trắc gồm các dấu sắc, hỏi, ngã, nặng.

• Dấu hỏi có âm vực thấp.

Chợ Bến Thành ngày xưa khác bây giờ nhiều lắm. Ồn ào, náo nhiệt, đủ thứ mùi trộn lẫn. Mùi cá tanh, mùi rau tươi, mùi nước mắm, mùi mồ hôi... Nhưng đó lại là một phần ký ức đẹp của Qua về Sài Gòn.

Thơ lục bát là nhịp gì?

Qua hỏi thơ lục bát nhịp gì? Bậu trả lời thẳng: Nhịp 2/2/2 là chính. Nhưng thi thoảng, để tạo nhấn mạnh, người ta chơi hẳn nhịp 3/3 cho nó lạ tai. Nhớ hồi hè năm ngoái, đọc bài thơ của anh bạn thân ở quê, nó toàn nhịp 3/3, đọc đã tai lắm. Cái cảm giác ấy… khó diễn tả, cứ như… nhịp tim mình đập mạnh hơn ấy. Mà bài thơ nó viết về chuyện tình yêu éo le với con bé hàng xóm, nhịp 3/3 làm cho cái sự éo le ấy… nó… càng thêm day dứt. Nghe nó đọc xong, mình cũng thấy xốn xang theo.

• Nhịp thơ: 2/2/2 (chính) và 3/3 (để nhấn mạnh)
• Ví dụ: Bài thơ anh bạn thân viết tháng 7/2024, về chuyện tình cảm.

Đọc thơ lục bát mà đúng nhịp, nghe nó… thơ mộng lắm. Còn không đúng nhịp, nghe nó… như… chuyện thường ngày thôi. Mà hồi đó, mình còn thích làm thơ lục bát nữa. Giờ… lười rồi. Chắc phải tìm lại cảm hứng đã.