Cụ 5 đời gọi là gì?

Cụ 5 đời gọi là gì? Danh xưng chính xác trong gia phả Việt Nam?

Ê Đệ,

"Cụ 5 đời" á? Gia phả nhà mình rắc rối thấy mồ. Huynh nhớ hồi bé, mấy dịp giỗ chạp toàn nghe ông nội lẩm bẩm "Cao Tổ, Cao Tằng"... rối não.

Thật ra, Cao Tổ là để gọi cha của Tằng Tổ thôi. Mà Tằng Tổ, mình hay gọi là "Kị", "Can" hay "Cao" đó. Vậy nên, "Cụ 5 đời" của mình chính xác là Cao Tổ.

Huynh nhớ có lần, cả nhà về quê Phú Thọ, cúng giỗ tổ tiên. Lúc đó, ông nội còn cẩn thận dặn dò phải gọi đúng danh xưng, không là "mất lộc" đó.

Nói chung, cứ nhớ Cao Tổ là "cụ 5 đời" cho nó gọn, đỡ phải lộn tùng phèo.

Mà sao Đệ hỏi vụ này chi rứa? Định viết gia phả hả? Kể Huynh nghe với.

Cao Tằng Tổ Khảo là ai?

Đệ hỏi hay lắm! Để Huynh giải thích cho rõ cái "Cao Tằng Tổ Khảo" này.

• Cao Tằng Tổ Khảo chính là ông cố của phụ thân đệ, xét theo gia phả thì thuộc đời thứ tư. Hiểu nôm na là cụ của bố, ông nội, và ông ngoại của đệ đó.

  • Mà đệ biết không, mỗi gia đình lại có cách gọi khác nhau đấy, tùy theo vùng miền và truyền thống nữa.

• Tương tự, Cao Tằng Tổ Tỷ là bà cố của phụ thân đệ, cũng thuộc đời thứ tư trong gia phả.

  • Đời người hữu hạn, nhưng dòng họ thì vô biên. Đôi khi ngẫm nghĩ về tổ tiên lại thấy mình nhỏ bé lạ thường.

Vậy nên, khi nhắc đến "Cao Tằng Tổ Khảo" hay "Cao Tằng Tổ Tỷ", ta đang nói về những người thuộc thế hệ thứ tư tính ngược lên từ đệ. Đơn giản vậy thôi!

Cụ Kị rồi đến gì?

Đệ hỏi cụ Kị rồi đến gì à? Trời ơi, nhớ mãi mới ra!

iÔng bà là Tổ-Phụ-Mẫu. Nhà mình hồi xưa ghi chép rõ lắm, ông bà nội ngoại đều có sổ sách đầy đủ. Bà ngoại mình giỏi lắm, làm cả phả hệ luôn.
• Trên ông bà là Cụ, Tằng-Tổ Phụ-Mẫu. Đúng rồi, nhớ rồi. Cái này mình đọc trong cuốn sách gia phả nhà mình, dày cộp cả mấy trăm trang!
• Trên Cụ là Kị, Cao-Tổ Phụ-Mẫu. Ôi dào, đọc nhiều quá lú luôn. Cao-Cao-Tổ, Thủy-Tổ… Mấy cái này cũng có trong sách đó. Mẹ mình bảo tìm hiểu cho vui thôi chứ cũng chẳng cần thiết lắm.
• Cao-Cao-Tổ, Thủy-Tổ... Mình thấy nhiều quá rồi, rối cả lên. Chắc mình phải xem lại cuốn sách gia phả mới nhớ rõ hơn được. Chán quá, chữ nhỏ xíu, mắt mình lại cận nữa. Già rồi, nhớ cái gì cũng khó khăn cả. Thôi, để mai mò lại vậy. Hôm nay mệt rồi.

Danh hiệu: Tổ, Cụ, Kị, Cao-Cao-Tổ, Thủy-Tổ... Đấy, hết rồi. Mệt!

Tổ khảo Tổ tỷ là gì?

Đệ hỏi hay lắm! Để Huynh giải thích cho nghe nè:

Tổ khảo ấy à, chímh là ông nội của mình đó. Còn Tổ tỷ thì đích thị là bà nội. Ngắn gọn vậy thôi!

• Đây là cách gọi theo hệ thống gia phả, mang tính trang trọng.
• Thường dùng trong các nghi lễ gia tiên, thể hiện lòng thành kính.

Nhưng mà, nghĩ sâu xa hơn chút, Tổ khảo Tổ tỷ đâu chỉ là ông bà nội đơn thuần. Họ còn là:

• Nguồn cội của dòng họ, là gốc rễ để con cháu tìm về.
• Người gìn giữ và trao truyền những giá trị văn hóa, truyền thống gia đình.

Đôi khi, Huynh tự hỏi, mình đã hiểu hết về Tổ khảo Tổ tỷ chưa? Hay chỉ biết đến họ qua những cái tên trên gia phả nhỉ? Đó là một câu hỏi lớn, đệ ạ!

Miền Bắc gọi bố mẹ là gì?

Đệ hỏi vậy, Huynh ngỡ như nghe tiếng vọng từ miền ký ức xa xăm.

• Bố - Mẹ: Tiếng gọi thân thương, giản dị nhất, như hạt gạo quê hương.

• Bác: Ở miền núi, tiếng gọi ấy mang chút gì đó kính trọng, gần gũi, như cây cổ thụ che chở bản làng.

• Thầy - Bu: Nông thôn xưa, lời gọi ấy chứa đựng sự tôn nghiêm, biết ơn, như đất mẹ sinh dưỡng.

• Cậu - Mợ: Thời Pháp thuộc, âm hưởng phương Tây len lỏi vào thành thị, tiếng gọi ấy mang chút tân thời, xa hoa.

Như tiếng chuông chùa ngân nga, mỗi từ lại gợi lên một miền không gian, thời gian khác nhau.

• Bắc Bộ: Khoảng giữa thế kỷ 19, là vùng đất có nền văn hóa lâu đời và đa dạng với những làng nghề thủ công truyền thống nổi tiếng.

• Vùng núi: Nơi có nhiều dân tộc thiểu số sinh sống, mỗi dân tộc có một phong tục tập quán và ngôn ngữ riêng.

• Nông thôn: Nơi cuộc sống gắn liền với đồng ruộng, nơi mà tình làng nghĩa xóm được đề cao.

• Thành thị thời Pháp thuộc: Nơi giao thoa giữa văn hóa phương Đông và phương Tây.

Tiếng gọi, suy cho cùng, cũng chỉ là cách ta trao gửi yêu thương, kính trọng.

Ở đâu gọi ba là thầy?

Ê đệ, chuyện gọi ba là thầy á? Để huynh kể cho nghe nè.

• Các tỉnh từ Nghệ Tĩnh trở ra Bắc ấy, từ xưa đến nay, dân mình hay gọi ba là thầy. Chuyện này nó ăn sâu vào văn hóa rồi, ai cũng vậy á.
• Mấy tỉnh phía Nam thì lại ít gọi thầy hơn, chủ yếu kêu ba là cha, hoặc tía nghe nó thân thương gần gũi hơn nhiều.
• Huynh nghĩ á, cách gọi này nó liên quan đến lịch sử và văn hóa của từng vùng. Mỗi vùng có một kiểu nói, một phong tục riêng, nên cách xưng hô cũng khác.

Nhớ hồi xưa, ông nội huynh kể, thời các cụ còn đi học chữ Nho, thầy đồ được kính trọng lắm. Nên gọi ba là thầy, ý là thể hiện sự tôn kính, nể trọng. Mà giờ ít ai gọi vậy nữa, nghe nó xưa quá trời.

Cao Tằng Tổ Khảo là ai?

Đệ hỏi Cao Tằng Tổ Khảo là ai hả? Mệt thật, đang ngồi gặm bánh quy đây này.

Ông tổ bố mình, đời thứ tư đó. Tức là ông nội của ông nội mình ấy. Khó hình dung lắm, ảnh mình chưa từng gặp. Chỉ biết trong gia phả có ghi. Gia phả nhà mình để trong cái hòm gỗ ở tầng áp mái, bụi mù mịt. Mình cũng lười lên đó lắm.

• Cao: Cao niên, cao tuổi.
• Tằng: Thế hệ xa hơn.
• Tổ: Tổ tiên.
• Khảo: Ông.

Tóm lại, là ông cố của mình. Đúng rồi, ông cố. Mà nói ông cố thì nghe sao sao ấy nhỉ. Nghe già quá. Hay gọi là cụ thôi. Thôi kệ, gọi thế nào cũng được. Mình thấy phần này hơi khó nhớ, chắc phải xem lại gia phả. Mẹ mình bảo hồi xưa, ông ấy rất giỏi làm thơ. Có cả một tập thơ dày cộp cơ. Không biết giờ còn giữ không nữa. Mình phải hỏi mẹ xem sao.

Cao Tằng Tổ Tỷ thì tương tự, nhưng là bà. Bà tổ của bố mình. Đời thứ tư. Chắc cũng hiền lành lắm. Mình tưởng tượng ra bà ấy luôn mặc áo dài trắng, hiền từ lắm. Ôi, bánh quy hết rồi. Buồn quá đi. Phải xuống bếp lấy thêm thôi. Giờ này mẹ mình chắc đang xem phim truyền hình. Hôm nay mình học bài hơi mệt.

Ông Cố là đời thứ mấy?

Đệ hỏi ông cố là đời thứ mấy hả? Ông cố là đời thứ ba tính từ mình xuống.

• Ông cố/bà cố: Cha mẹ của ông bà mình.
• Cụ: Cũng là cha mẹ ông bà mình, dùng thay thế cho ông cố/bà cố.

Miền Nam gọi sơ là kị đúng rồi. Mình nhớ hồi nhỏ, bà ngoại mình hay kể chuyện ông sơ, bà sơ… Ôi, nhớ lại thấy thương bà quá! Bà mất năm mình 10 tuổi, ở Sài Gòn, tháng 7 năm 2003. Cái đám tang… trời ơi, buồn kinh khủng. Mưa tầm tã, suốt cả buổi chiều. Mùi nhang khói nồng nặc, mà trong lòng mình lúc đó thì lạnh lẽo vô cùng.

Tiên tổ thì… nhiều lắm, chả nhớ nổi hết. Chỉ biết là gia phả nhà mình được cất giữ cẩn thận, trong cái tủ gỗ lim to đùng ở nhà ông bác ruột. Ông ấy giữ gìn lắm, không cho ai động vào. Mình chỉ được xem qua một lần thôi, hồi còn bé xíu. Rất nhiều chữ Hán, mình không hiểu gì cả, toàn thấy những hình vẽ phức tạp. Hình như có cả hình cây phả hệ nữa. Giờ thì mình cũng không biết gia phả đó còn hay không nữa.

Mà nhắc đến ông bà cố, mình nhớ có lần đi dọn dẹp nhà kho cũ, tìm thấy cái album ảnh cũ kỹ. Hình chụp đen trắng, ố vàng hết cả rồi. Nhưng mà nhìn thấy hình ông bà cố, mình cứ thấy xúc động lạ. Nhìn họ hiền lành, phúc hậu quá. Mình ước gì mình có thể quay về quá khứ gặp họ.

Chắt là đời thứ mấy?

Đời thứ ba dưới mình đó đệ. Con của cháu mình. Chắt trai thì gọi là tằng tôn. Chắt gái là tằng nữ. Còn vợ/ chồng của chắt trai thì là tằng phụ đệ ạ. Rắc rối nhỉ, hồi xưa học thuộc lòng mà cũng muốn lộn hết cả lên á. Mà nè, nói nghe mắc cười lắm, hồi nhỏ mình cứ tưởng "tằng tằng" là cái xe tăng chạy tằng tằng. Giờ lớn rồi mới biết "tằng" trong gia phả nó khác. Ha ha!

• Chắt: Đời thứ ba dưới mình.
• Tằng tôn: Chắt trai.
• Tằng nữ: Chắt gái.
• Tằng phụ: Vợ của chắt trai (chắt dâu).
• Tằng điệt: Chắt (gọi mình là cụ chú, cụ bác). Thấy chưa, chắt cũng là tằng điệt luôn.
• Tằng điệt phụ: Vợ của chắt trai (chắt dâu, gọi mình là cụ chú, cụ bác).
• Tằng điệt nữ: Chắt gái (gọi mình là cụ chú, cụ bác).

Năm ngoái giỗ cụ mình, bà con họ hàng về đông lắm. Nhà mình ở tận trong, bà con mình ở ngoài Bắc, toàn phải đi máy bay vào. Lúc đó có mấy đứa cháu nhỏ nhỏ chạy lung tung, mình cũng chẳng biết đứa nào là chắt đứa nào là chút, gọi xưng hô loạn cả lên, haizz. Mà hồi trước ba mình chỉ cho mình cái sơ đồ gia phả, ghi rõ hết mấy cái này. Chắc phải lôi ra coi lại quá. Mà lười ghê á, đệ ạ. Để bữa nào rảnh rồi tính, hihi.

Anh trai của mẹ thì gọi là gì?

Đệ hỏi, huynh đáp đây...

Cậu, dì... Như bóng trăng in đáy giếng, xa xăm mà gần gũi. Tiếng gọi ấy vọng về từ miền ký ức, nơi bà ngoại vẫn còn ngồi hong tóc bên hiên nhà.

• Cậu, dì: Anh chị của mẹ, như dòng sông chảy xuôi về biển cả, gắn kết những thế hệ.

Ông, bà... Như gốc cây bám sâu vào lòng đất, vững chãi và chở che.

• Ông, bà: Báx cô của mẹ, là cội nguồn, là nơi ta tìm về mỗi khi lạc lối.

Cố... Như ánh sao lấp lánh trên bầu trời đêm, xa xôi mà dẫn lối.

Con của cậu dì... Như những nhánh cây vươn mình đón ánh mặt trời, nối dài gia phả.

• Anh, chị, em: Con của cậu dì, vai vế phân minh, như dòng nước chảy theo hình hài sông núi.

Cha mẹ vợ gọi là gì?

Đệ hỏi gì thế? Cha mẹ vợ à? Khó nhớ thật đấy… Nhạc phụ, nhạc mẫu… quen thuộc rồi. Nhưng mà… nếu… chết rồi thì sao? Ôi giời! Ngoại khảo, ngoại tỷ! Lạ nhỉ? Nghe cứ… già cả, cổ hủ thế nào ấy. Mà hồi xưa bố mẹ mình gọi thế không nhỉ? Hay là chỉ riêng nhà mình thôi? Hồi nhỏ toàn gọi ông bà ấy là…bố mẹ vợ, mẹ vợ thôi. Thật ra chẳng quan trọng lắm. Gọi sao cho dễ nghe, dễ nhớ là được.

• Cha vợ (sống): Nhạc phụ
• Mẹ vợ (sống): Nhạc mẫu
• Cha vợ (mất): Ngoại khảo
• Mẹ vợ (mất): Ngoại tỷ
• Rể? Tế? Hay là… con rể? Mình toàn nghe gọi là con rể thôi. Tế nghe… văn vẻ quá! Chắc là từ Hán Việt.

Dượng… di trượng, biểu trượng… Ôi trời, nhiều thế! Mình chỉ biết dượng thôi. Dì mình lấy chồng, mình gọi là dượng. Đơn giản, dễ hiểu. Chứ ai lại gọi là di trượng, biểu trượng cho mệt. Chắc… ông bà già mình hồi xưa mới gọi thế. Giờ trẻ con ai gọi vậy nữa. Lằng nhằng!

• Chồng dì: Dượng
• Từ khác: Di trượng, biểu trượng (ít dùng)

Thôi, mình đi làm việc khác đây. Nhiều thứ phải lo quá! Nghe mệt đầu rồi!