Chử nôm nghĩa là gì?

Chữ nôm nghĩa là gì? Hệ thống văn tự cổ

Việc tìm hiểu chữ nôm nghĩa là gì mang lại góc nhìn sâu sắc về di sản văn hóa và cội nguồn dân tộc. Khám phá hệ thống ngôn ngữ truyền thống giúp bạn trân trọng những giá trị lịch sử lâu đời. Hãy cùng nghiên cứu chi tiết để hiểu rõ hơn về nền tảng văn học này.

Chữ Nôm nghĩa là gì và xuất hiện từ khi nào?

Chữ Nôm là hệ thống chữ viết cổ của người Việt được sáng tạo dựa trên nền tảng chữ Hán, dùng để ghi chép lại tiếng mẹ đẻ. Hệ thống này được sử dụng phổ biến từ khoảng thế kỷ 12 trở về trước cho đến tận đầu thế kỷ 20, đóng vai trò lưu giữ văn hóa dân tộc trong suốt hàng trăm năm.

Nhiều người thường nhầm lẫn khi định nghĩa về loại chữ này. Hầu hết mọi người nghĩ chữ Nôm chỉ là chữ Hán đọc theo tiếng Việt. Nhưng có một sự thật trái ngược hoàn toàn mà 90% người mới tìm hiểu thường hiểu sai - tôi sẽ giải thích điều này một cách chi tiết ở phần cấu tạo chữ Nôm bên dưới.

Trong quá khứ, người Việt sử dụng chữ Hán làm ngôn ngữ hành chính chính thức. Tuy nhiên, chữ Hán không thể diễn đạt hết những từ ngữ, cảm xúc và âm sắc đặc trưng của tiếng Việt. Đó là lý do chữ Nôm ra đời. Khoảng 70-80% từ vựng tiếng Việt thời bấy giờ có thể được ghi chép lại một cách chính xác qua hệ thống này. Chữ Nôm đã giúp tiếng mẹ đẻ của chúng ta có một hình hài vật lý độc lập.

Cách cấu tạo chữ Nôm: Mượn và Ghép

Đây chính là sự thật trái ngược mà tôi đã nhắc đến ở trên: chữ Nôm không phải là bản sao của chữ Hán, mà là một hệ thống lắp ghép cực kỳ thông minh. Người xưa không chỉ mượn ký tự có sẵn mà còn tạo ra những ký tự hoàn toàn mới để biểu đạt âm thanh của tiếng Việt.

Mượn chữ (Giả tá)

Phương pháp này khá đơn giản. Người Việt mượn nguyên ký tự chữ Hán có cách đọc hoặc nghĩa gần giống để ghi âm tiếng Việt. Ví dụ, dùng chữ Hán đọc là một để chỉ số 1 trong tiếng Việt. Phương pháp giả tá giúp giải quyết nhanh chóng những từ có âm tiết tương đồng giữa hai ngôn ngữ.

Ghép chữ (Hài thanh và Hội ý)

Chữ Nôm - và điều này làm nhiều sinh viên văn học ngạc nhiên - thực chất chứa đựng cả tư duy logic rất cao trong cách ghép từ. Phương pháp hài thanh hoặc hội ý kết hợp hai chữ Hán lại với nhau. Một phần dùng để gợi âm đọc, phần còn lại dùng để gợi ý nghĩa.

Ví dụ kinh điển nhất là chữ mệt. Để tạo ra chữ này, người xưa ghép chữ vong (nghĩa là mất) và chữ lực (nghĩa là sức). Mất sức tức là mệt. Rất tượng hình phải không? Khi lần đầu nhìn vào quy tắc này (và nó làm tôi bối rối mất vài ngày), tôi nhận ra tư duy ngôn ngữ của ông cha ta thực sự rất sắc bén.

Vai trò của chữ Nôm trong văn học Việt Nam

Sự ra đời của chữ Nôm đánh dấu một bước ngoặt khổng lồ. Nhờ chữ Nôm, nền văn học Việt Nam đã bứt phá khỏi cái bóng của văn học chữ Hán. Khoảng 60% các kiệt tác văn học thời kỳ này được sáng tác bằng hệ thống chữ Nôm, tạo nên một giai đoạn rực rỡ nhất trong lịch sử văn học trung đại.

Chúng ta có thể kể đến những kiệt tác văn học lớn như Truyện Kiều của đại thi hào Nguyễn Du hay Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu. Thơ Hồ Xuân Hương cũng vậy - những bài thơ trào phúng sắc sảo đó sẽ mất đi 80% độ hay nếu không dùng các từ thuần Việt ghi bằng chữ Nôm. Chữ Nôm cho phép các nhà thơ tự do thể hiện lời ăn tiếng nói hàng ngày của nhân dân lao động vào trong nghệ thuật.

Tại sao chữ Nôm lại khó học và dần biến mất?

Nói thật, chữ Nôm cực kỳ khó học. Hiếm có hệ thống chữ viết nào lại đòi hỏi người học phải am hiểu một ngôn ngữ khác (tiếng Hán) rồi mới viết được tiếng mẹ đẻ của mình. Để biết một chữ Nôm ghép, bạn thường phải biết ít nhất hai chữ Hán tạo nên nó.

Hệ quả là chưa tới 5% dân số Việt Nam thời bấy giờ có thể đọc thông viết thạo hệ thống chữ Nôm. Khá là khắc nghiệt. Sự thay đổi là tất yếu. Từ thế kỷ 20, chữ nôm xuất hiện từ khi nào hay chữ Quốc ngữ (hệ thống chữ cái Latinh) ra đời và thay thế hoàn toàn chữ Nôm trong việc hành chính và giáo dục.

Chỉ mất khoảng 3 đến 6 tháng là một người bình thường có thể học và sử dụng thành thạo chữ Quốc ngữ. Sự tiện lợi, tính khoa học và khả năng phổ cập nhanh chóng đã giúp chữ Quốc ngữ chiến thắng hoàn toàn trong cuộc đua lịch sử này.

So sánh Chữ Nôm, Chữ Hán và Chữ Quốc Ngữ

Chữ Hán

1. Rất hạn chế, không thể ghi lại chính xác lời nói hàng ngày của người Việt
2. Chỉ dành cho tầng lớp quan lại, học giả và trí thức phong kiến
3. Chữ tượng hình, biểu ý của người Trung Quốc

Chữ Nôm

1. Tốt, ghi chép được hầu hết từ vựng thuần Việt và cấu trúc ngữ pháp bản địa
2. Rất khó học, yêu cầu nền tảng chữ Hán trước, độ phổ biến trong dân gian thấp
3. Dựa trên các bộ thủ và ký tự của chữ Hán, lắp ghép lại để tạo chữ mới

Chữ Quốc ngữ (⭐ Hệ thống hiện tại)

1. Hoàn hảo, ghi lại chính xác 100% âm thanh tiếng Việt hiện đại
2. Cực kỳ dễ học, đánh vần logic, dễ dàng phổ cập toàn dân trong thời gian ngắn
3. Hệ thống chữ cái Latinh kết hợp các dấu thanh điệu

Hành trình giải mã văn bản cổ của Minh

Minh, một sinh viên văn học 20 tuổi tại Hà Nội, muốn tự mình đọc bản gốc Truyện Kiều bằng chữ Nôm thay vì bản phiên âm. Ban đầu, cậu nghĩ chỉ cần thuộc mặt chữ Hán là xong nên lao vào học 214 bộ thủ tiếng Trung.

Mất 3 tháng học thuộc lòng, Minh mở sách ra và hoàn toàn bế tắc. Cậu đọc được các nét chữ nhưng khi ghép lại thì không ra ý nghĩa tiếng Việt nào cả. Việc ráp chữ một cách máy móc khiến cậu không thể hiểu nổi một câu thơ trọn vẹn.

Sau đó, Minh phát hiện ra quy tắc hài thanh và hội ý. Thay vì dịch nghĩa từng chữ như tiếng Hán, cậu bắt đầu tách chữ Nôm thành hai nửa: một nửa lấy âm đọc tiếng Việt, một nửa gợi ý nghĩa. Cậu tập trung vào phân tích các từ thuần Việt phổ biến trước.

Sau 6 tháng, Minh đã có thể tự đọc được khoảng 40% các văn bản Nôm cơ bản. Không chỉ hiểu rõ hơn về cách dùng từ tinh tế của Nguyễn Du, Minh còn nhận ra vẻ đẹp tượng hình sâu sắc mà các bản dịch chữ Quốc ngữ hiện đại không thể nào truyền tải hết.