Yếu tố có hại là gì?

Yếu tố có hại là gì: Ô nhiễm tích tụ gây bệnh nghề nghiệp

Hiểu rõ yếu tố có hại là gì giúp người lao động nhận diện nguy cơ ô nhiễm không gian làm việc.
Việc chủ động phòng tránh các tác nhân độc hại hỗ trợ ngăn ngừa tổn thương sức khỏe tích lũy âm thầm. Hãy tìm hiểu bản chất nguồn nguy hiểm để bảo vệ bản thân hiệu quả.

Yếu tố có hại là gì theo góc nhìn thực tế và pháp lý?

Có thể liên quan đến nhiều yếu tố khác nhau khi đánh giá một môi trường làm việc xuống cấp, nhưng dưới góc độ pháp lý, định nghĩa yếu tố có hại thường có một định nghĩa rất tường minh.

Yếu tố có hại là những điều kiện lao động không thuận lợi, vượt quá giới hạn của tiêu chuẩn an toàn vệ sinh lao động cho phép, làm giảm sút sức khỏe người lao động hoặc gây ra bệnh nghề nghiệp. Khi bước vào một nhà xưởng ngột ngạt hay một văn phòng thiếu sáng, bạn đã bắt đầu tiếp xúc với chúng.

Thực tế đo kiểm tại các cơ sở sản xuất kinh doanh cho thấy tình trạng ô nhiễm không gian làm việc đang diễn biến khá phức tạp. Tổng số mẫu quan trắc môi trường lao động không đạt tiêu chuẩn vệ sinh trên toàn quốc chiếm tỷ lệ khoảng 4,8%. ^[1] Khi môi trường làm việc vượt ngưỡng an toàn, cơ thể người lao động sẽ phải gánh chịu những tổn thương âm thầm. Sự tàn phá này không diễn ra ngay lập tức mà tích tụ qua từng ca làm việc, từng năm tháng cống hiến.

Tôi nhớ như in quãng thời gian năm 2018 khi mới chập chững bước vào ngành an toàn lao động, đi thực tế tại các xưởng đúc cơ khí khu vực ngoại ô Hà Nội. Lần đầu tiên bước chân vào phân xưởng, tai tôi ù đi vì tiếng búa máy, còn cổ họng thì đắng ngắt bởi bụi mịn bám đầy trên các hộc cửa sổ.

Lúc đó, tôi thấy các bác thợ già vẫn vô tư cởi trần, không đeo khẩu trang bảo hộ vì chê vướng víu.

Suốt những năm làm nghề sau này, hình ảnh những buồng phổi xơ hóa và những đôi tai không còn nghe rõ của họ luôn ám ảnh tôi - một bài học đắt giá về sự chủ quan trước những kẻ giết người thầm lặng.

Phân biệt rõ ràng giữa yếu tố có hại và yếu tố nguy hiểm

Người lao động và ngay cả nhiều cán bộ quản lý thường nhầm lẫn giữa yếu tố có hại và yếu tố nguy hiểm là gì dẫn đến tai nạn lao động đáng tiếc hoặc bỏ sót bệnh nghề nghiệp. Điểm cốt lõi để phân biệt hai khái niệm này nằm ở thời gian tác động và bản chất của hậu quả đối với cơ thể. Yếu tố nguy hiểm gây ra tai nạn tức thì, trong khi yếu tố có hại bào mòn sức khỏe từ từ.

Hiểu một cách đơn giản, một lưỡi cưa máy không có ốp bảo vệ hay một dây điện bị hở là yếu tố nguy hiểm - nếu bạn chạm vào, hậu quả (chấn thương, điện giật) xảy ra trong tích tắc.

Ngược lại, nồng độ hơi dung môi hữu cơ vượt ngưỡng hay tiếng ồn vượt mức cho phép là những yếu tố có hại. Chúng không làm bạn ngã gục ngay hôm nay, nhưng sau vài năm, chúng sẽ tặng bạn một bản án bệnh lý mãn tính. Để phòng ngừa toàn diện, việc nhận diện đúng bản chất của từng nhóm yếu tố là bước bắt buộc đầu tiên.

Các nhóm yếu tố có hại trong môi trường lao động hiện nay

Môi trường lao động sản xuất công nghiệp và dịch vụ hiện nay đang tồn tại rất nhiều nguồn nguy cơ được chia thành các nhóm cụ thể. Việc nhận biết các nhóm này giúp người lao động chủ động tự bảo vệ và giúp doanh nghiệp xây dựng giải pháp kỹ thuật phòng ngừa hiệu quả. Tùy thuộc vào đặc thù ngành nghề, mức độ đậm đặc của các yếu tố này sẽ có sự khác biệt rõ rệt.

Số liệu đo đạc thực tế chỉ ra rằng các mẫu môi trường lao động có tỷ lệ không đạt tiêu chuẩn vệ sinh cao nhất tập trung vào ba nhóm chính: ánh sáng chiếm tỷ lệ 10% không đạt, độ ồn chiếm 10,5% không đạt, và độ rung chiếm 8,9% không đạt. Nhóm vi khí hậu (gồm nhiệt độ, độ ẩm, tốc độ gió) cũng ghi nhận khoảng 3,9% số mẫu vượt ngưỡng cho phép, trực tiếp làm suy giảm khả năng tập trung và năng suất lao động của con người. ^[3]

Bên cạnh đó, các yếu tố có hại trong môi trường lao động gồm những gì với tỷ lệ trung bình khoảng 7,5% số mẫu không đạt chuẩn cho phép đang là mối đe dọa cực kỳ nghiêm trọng. ^[4] Các hạt bụi mịn có đường kính siêu nhỏ dễ dàng vượt qua hàng rào lồng ngực để đi sâu vào tận phế nang.

Ngoài ra, không thể không kể đến nhóm hóa chất độc hại (hơi khí độc, dung môi) và nhóm yếu tố sinh học (vi khuẩn, nấm mốc) vốn xuất hiện dày đặc trong các ngành y tế, chế biến thực phẩm hoặc xử lý chất thải.

Hệ lụy khôn lường: Mối liên hệ trực tiếp đến bệnh nghề nghiệp

Sự chủ quan hoặc lơ là trong kiểm soát các yếu tố có hại là nguyên nhân trực tiếp làm bùng phát các ca bệnh nghề nghiệp dai dẳng. Những tổn thương này một khi đã hình thành thì gần như không thể đảo ngược, biến người lao động từ trụ cột gia đình trở thành gánh nặng y tế. Việc hiểu rõ mối nguy từ các yếu tố này giúp chúng ta có cái nhìn nghiêm túc hơn về an toàn vệ sinh lao động.

Báo cáo thống kê từ các cơ quan y tế cho thấy một bức tranh đáng lo ngại về sức khỏe nghề nghiệp tại Việt Nam. Tính đến cuối năm 2023, toàn quốc ghi nhận khoảng 33.000 lao động bị bệnh nghề nghiệp tích lũy. Đáng chú ý, trong những năm gần đây, trung bình mỗi năm nước ta lại có thêm khoảng 7.000 người lao động được chẩn đoán mắc mới các căn bệnh phát sinh từ môi trường làm việc độc hại. ^[6]

Trong số hàng chục loại bệnh nghề nghiệp được bảo hiểm xã hội chi trả hiện nay, cơ cấu bệnh tật có sự phân hóa rất rõ ràng. Bệnh bụi phổi, đặc biệt là bụi phổi silic, là căn bệnh có tỷ lệ người mắc cao nhất khi chiếm khoảng 74% tổng số ca.

Đứng ngay vị trí thứ hai là bệnh điếc nghề nghiệp do tiếng ồn, chiếm khoảng 17%.^[8] Đây đều là những tổn thương vĩnh viễn đối với cơ quan thính giác và hệ hô hấp, không có thuốc điều trị đặc hiệu mà chỉ có thể ngăn ngừa tiến triển nặng thêm.

Nói thật, tôi đã từng chứng kiến những giọt nước mắt bất lực của một người thợ đá tại một mỏ khai thác ở Quảng Nam. Anh ấy mới ngoài 40 tuổi nhưng mỗi hơi thở đều nặng nhọc như đang kéo một cỗ xe thồ, các ngón tay thâm tím vì thiếu oxy do biến chứng bụi phổi giai đoạn muộn.

Anh ấy bảo với tôi rằng lúc trẻ nghĩ khỏe mạnh nên không cần đeo khẩu trang, giờ có hối hận thì lá phổi cũng đã xơ hóa như một miếng đá ráp rồi. Khó lắm, đừng nghĩ cơ thể mình là sắt đá mà thách thức môi trường độc hại.

Trách nhiệm của doanh nghiệp và giải pháp bảo vệ người lao động

Để ngăn chặn tác hại âm thầm của các yếu tố độc hại, pháp luật quy định rất rõ trách nhiệm bắt buộc của người sử dụng lao động trong việc chủ động kiểm soát nguồn nguy cơ. Doanh nghiệp không thể viện lý do khó khăn để trốn tránh việc bảo vệ tính mạng và sức khỏe con người. Một quy trình kiểm soát bài bản từ gốc đến ngọn là giải pháp duy nhất bền vững.

Theo quy định hành chính hiện hành, yếu tố có hại theo luật an toàn vệ sinh lao động bắt buộc toàn bộ các cơ sở sản xuất kinh doanh có yếu tố độc hại phải định kỳ tổ chức quan trắc môi trường lao động ít nhất một lần mỗi năm. Kết quả đo kiểm này là cơ sở pháp lý để lập hồ sơ vệ sinh lao động và lên phương án cải thiện điều kiện làm việc.

Nếu kết quả đo vượt ngưỡng cho phép, doanh nghiệp phải lập tức triển khai các giải pháp công nghệ như lắp đặt hệ thống hút bụi, thông gió hoặc cách âm.

Song song đó, việc tổ chức khám sức khỏe định kỳ tối thiểu một lần mỗi năm - và sáu tháng một lần đối với các công việc nặng nhọc, độc hại - là quyền lợi cốt lõi của người lao động.

Thông qua việc tầm soát định kỳ, các dấu hiệu sớm của bệnh nghề nghiệp sẽ được phát hiện kịp thời để bố trí người lao động sang vị trí khác an toàn hơn. Việc đầu tư cho an toàn không phải là chi phí mất đi, mà là khoản đầu tư thông minh để bảo vệ tài sản quý giá nhất: con người.

Bảng đối chiếu tiêu chí giữa yếu tố có hại và yếu tố nguy hiểm

Yếu tố có hại (Được khuyến nghị kiểm soát dài hạn)

Tiếng ồn vượt ngưỡng, bụi mịn, bức xạ, hơi hóa chất độc hại, vi khí hậu khắc nghiệt

Tác động âm thầm, tích tụ từ từ vào cơ thể qua thời gian dài tiếp xúc liên tục

Quan trắc môi trường hằng năm, cách âm, hút bụi, khám bệnh nghề nghiệp định kỳ

Gây suy giảm thể trạng, làm phát sinh các bệnh nghề nghiệp mãn tính hoặc cấp tính

Yếu tố nguy hiểm

Bộ phận quay của máy không có vách ngăn, điện hở, vật rơi từ trên cao, nguy cơ ngã cao

Tác động đột ngột, bất ngờ trong một thời điểm nhất định khi xảy ra sự cố

Lắp rào chắn an toàn, đặt biển cảnh báo, tuân thủ nghiêm ngặt quy trình vận hành máy

Gây ra tai nạn lao động, dẫn đến chấn thương, thương tích cơ thể hoặc tử vong ngay tức thì

Hành trình cải thiện môi trường làm việc tại xưởng cơ khí của anh Hùng

Anh Hùng, chủ một xưởng cơ khí đúc và mài kim loại quy mô trung bình tại ngoại ô TP.HCM, đối mặt với tình trạng công nhân liên tục xin nghỉ việc do ho kéo dài và tức ngực vào giữa năm 2024. Bản thân anh rất đau đầu vì tiến độ đơn hàng bị đình trệ nghiêm trọng.

Sai lầm đầu tiên của anh là tự mua hàng loạt khẩu trang vải thông thường phát cho công nhân và yêu cầu họ đeo khi làm việc. Kết quả không có gì thay đổi, công nhân vẫn than phiền vì bụi mịn quá nhỏ dễ dàng xuyên qua lớp vải, xưởng vẫn mù mịt khói bụi bụi bặm.

Sau khi mời đơn vị chuyên môn đến đo đạc, anh Hùng giật mình nhận ra nồng độ bụi đá và tiếng ồn tại khu vực mài vượt tiêu chuẩn cho phép gần gấp đôi. Anh quyết định đầu tư hệ thống hút bụi cục bộ ngay tại bàn mài kết hợp cấp phát khẩu trang đạt chuẩn lọc bụi mịn.

Chỉ sau hai tháng áp dụng, lượng bụi lơ lửng trong không khí giảm rõ rệt, tỷ lệ công nhân nghỉ ốm do viêm đường hô hấp giảm đáng kể. Anh Hùng nhận ra rằng việc giải quyết tận gốc nguồn phát thải mới là chìa khóa giữ chân người lao động bền vững.