Ý thức là gì theo triết học Mác Lê Nin?

Ý thức là gì theo triết học mác lê nin và bản chất

Tìm hiểu ý thức là gì theo triết học mác lê nin giúp bạn nắm vững quan điểm duy vật biện chứng về thế giới quan và phương pháp luận. Khái niệm này làm rõ nguồn gốc cũng như vai trò quyết định của vật chất đối với đời sống tinh thần con người.

Ý thức là gì theo triết học Mác Lênin?

Ý thức là một phạm trù song hành cùng phạm trù vật chất, theo đó ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất khách quan vào bộ óc con người và có sự cải biến, sáng tạo. Ý thức có mối quan hệ biện chứng với vật chất.

Nói một cách dễ hiểu, ý thức không phải là một thế lực siêu nhiên nào đó tồn tại độc lập, mà là sản phẩm cao cấp của quá trình tiến hóa lâu dài của thế giới vật chất. Tuy nhiên, hành trình để bộ óc con người hình thành nên khái niệm ý thức triết học mác lênin hoàn chỉnh lại trải qua cả một chặng đường lịch sử tự nhiên và lịch sử xã hội sâu sắc.

Nguồn gốc của ý thức theo triết học Mác Lênin

Để hiểu rõ bản chất của ý thức, chúng ta cần nhìn nhận qua hai nguồn gốc cốt lõi: nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội. Không có nguồn gốc nào đứng độc lập mà chúng quy định lẫn nhau.

Nguồn gốc tự nhiên của ý thức

Nguồn gốc tự nhiên bao gồm bộ óc con người và mối quan hệ giữa con người với thế giới khách quan thông qua thuộc tính phản ánh. Phản ánh là năng lực giữ lại, tái hiện các đặc điểm của hệ thống vật chất này ở hệ thống vật chất khác.

Trải qua hàng triệu năm, hình thức phản ánh đã tiến hóa từ lý hóa, sinh học (kích thích, cảm ứng, phản xạ) lên phản ánh tâm lý ở động vật cấp cao. Đỉnh cao nhất của sự tiến hóa ấy chính là sự hình thành bộ óc người - cơ quan vật chất tinh vi và phức tạp nhất của thế giới.

Nguồn gốc xã hội của ý thức

Bộ óc người chỉ là điều kiện cần, nhưng chưa đủ để sinh ra ý thức nếu thiếu đi nguồn gốc xã hội. Lao động và ngôn ngữ chính là hai động lực quyết định trực tiếp sự ra đời của nguồn gốc của ý thức triết học mác lênin.

Lao động buộc con người phải tác động vào tự nhiên, cải tạo thế giới khách quan và qua đó làm bộc lộ các thuộc tính của sự vật, giúp bộ óc con người ngày càng phát triển. Ngôn ngữ ra đời từ nhu cầu giao tiếp trong lao động, trở thành cái vỏ vật chất của tư duy, giúp lưu giữ và truyền đạt tri thức qua nhiều thế hệ.

Bản chất của ý thức là gì?

Bản chất của ý thức không đơn thuần là một bản chụp thụ động hay phản chiếu y nguyên thế giới bên ngoài như chiếc gương soi. Ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan.

Thực tế thì, mọi tri thức hay cảm xúc khi đi vào bộ óc con người đều được khúc xạ, nhào nặn và cải biến thông qua lăng kính chủ quan của chủ thể (bao gồm nhu cầu, vốn sống, tình cảm và lập trường giai cấp). Ý thức mang bản chất của ý thức là gì thể hiện tính năng động, sáng tạo chứ không hề rập khuôn máy móc.

Mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức

Trong triết học Mác - Lênin, vật chất và ý thức luôn tồn tại trong mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau, trong đó vật chất đóng vai trò quyết định.

Vật chất quyết định ý thức ở chỗ: vật chất có trước, ý thức có sau; vật chất là nguồn gốc sinh ra ý thức, quyết định nội dung lẫn hình thức biểu hiện của ý thức. Hoàn cảnh sống, điều kiện kinh tế - xã hội thế nào thì ý thức xã hội sẽ phản ánh tương ứng như thế.

Tuy nhiên, ý thức không đứng ngoài vòng chi phối mà có tính độc lập tương đối và tác động trở lại mạnh mẽ đối với vật chất. Khi ý thức phản ánh đúng đắn quy luật khách quan, nó sẽ chỉ đạo hành động đúng đắn, giúp con người cải tạo thành công thế giới hiện thực thông qua mối quan hệ giữa vật chất và ý thức.

So sánh quan điểm về ý thức giữa Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy tâm

Chủ nghĩa duy vật biện chứng (Mác - Lênin)

Là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, mang tính năng động sáng tạo

Do thế giới vật chất tác động lên bộ óc con người qua lao động và ngôn ngữ

Dựa trên cơ sở sinh lý thần kinh và thực tiễn xã hội loài người

Vật chất quyết định ý thức, nhưng ý thức có thể tác động trở lại vật chất

Chủ nghĩa duy tâm (Khách quan và Chủ quan)

Xem ý thức tồn tại độc lập, tuyệt đối hóa năng lực tư duy thoát ly khỏi thực tế

Thừa nhận ý thức, tinh thần là bản nguyên sinh ra thế giới vật chất

Mang tính thần bí, tôn giáo hoặc chủ quan suy diễn

Đảo ngược mối quan hệ, cho rằng ý thức quyết định hoàn toàn vật chất

Hành trình thay đổi nhận thức của Minh tại công ty

Minh, nhân viên kinh doanh 28 tuổi tại Hà Nội, từng có ý thức ỷ lại và cho rằng doanh số sụt giảm hoàn toàn do thị trường khó khăn và lỗi từ cấp trên.

Thực tế, anh đã trải qua một cú sốc lớn khi suýt bị sa thải sau quý kinh doanh bết bát nhất năm. Cảm giác hoảng loạn và áp lực tài chính đè nặng khiến Minh mất ngủ nhiều đêm liền.

Sau buổi trò chuyện thẳng thắn với trưởng phòng, Minh nhận ra vấn đề không chỉ nằm ở hoàn cảnh khách quan bên ngoài mà chính sự trì trệ trong tư duy của anh mới là rào cản lớn nhất.

Anh bắt đầu thay đổi cách tiếp cận khách hàng, học thêm kỹ năng mới. Nhờ sự cải biến năng động trong ý thức, thu nhập của Minh đã tăng trưởng đáng kể sau 6 tháng tiếp theo.