Đâu là năng lực đặc thù trọng chương trình GDPT 2018?

Năng lực đặc thù trong chương trình GDPT 2018: 7 nhóm cốt lõi

Hiểu đúng về năng lực đặc thù trong chương trình gdpt 2018 là chìa khóa để triển khai phương pháp giảng dạy mới hiệu quả. Việc nắm vững các nhóm năng lực này giúp giáo viên xây dựng bài học chuẩn xác, tránh đi chệch mục tiêu phát triển phẩm chất toàn diện cho học sinh. Khám phá ngay danh mục chi tiết để áp dụng chính xác.

Năng lực đặc thù trong chương trình GDPT 2018 gồm những gì?

Trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 (Chương trình GDPT 2018), năng lực đặc thù được hình thành và phát triển chủ yếu thông qua một số môn học và hoạt động giáo dục nhất định, bao gồm 7 nhóm chính: năng lực ngôn ngữ, năng lực tính toán, năng lực khoa học, năng lực công nghệ, năng lực tin học, năng lực thẩm mĩ và năng lực thể chất. Rất rõ ràng và cụ thể.

Tuy nhiên, có một sai lầm chết người mà phần lớn người đọc lẫn giáo viên mới thường mắc phải khi đưa các mục tiêu này vào thực tiễn - tôi sẽ chỉ rõ cách khắc phục ở phần hướng dẫn thiết kế bài giảng bên dưới.

Khung chương trình mới yêu cầu hình thành tổng cộng 10 năng lực cốt lõi cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 12, chia thành 3 năng lực chung và 7 năng lực đặc thù. Sự phân tách này giúp định hướng chuẩn đầu ra rõ ràng hơn hẳn so với phương pháp truyền thụ kiến thức một chiều trước đây.

Nói thật, lần đầu cầm cuốn văn bản tổng thể dày hàng trăm trang, mắt tôi hoa cả lên vì có quá nhiều thuật ngữ chuyên môn chồng chéo. Phải mất gần hai tuần đọc đi đọc lại và vẽ sơ đồ tư duy trên giấy, tôi mới thực sự ngấm được cách các mảnh ghép này vận hành cùng nhau.

Chi tiết các năng lực đặc thù chương trình giáo dục phổ thông 2018

Danh sách các năng lực đặc thù chương trình giáo dục phổ thông 2018 được chia thành 7 mảnh ghép chuyên biệt, phản ánh toàn diện các lĩnh vực từ tư duy logic, giao tiếp xã hội cho đến kỹ năng số và rèn luyện thể lực. Hiểu đúng bản chất từng nhóm là bước đầu tiên để định hướng học tập hiệu quả. Dưới đây là phân tích chi tiết.

Năng lực ngôn ngữ và Năng lực tính toán

Năng lực ngôn ngữ và năng lực tính toán là hai trụ cột nền tảng nhất, đóng vai trò công cụ để học sinh tiếp cận hầu hết các lĩnh vực tri thức khác trong nhà trường. Ngôn ngữ bao gồm cả tiếng Việt lẫn ngoại ngữ, tập trung vào 4 kỹ năng nghe, nói, đọc, viết ứng dụng trong đa dạng ngữ cảnh. Rất thực tế.

Trong khi đó, năng lực tính toán không đơn thuần là việc cộng trừ nhân chia trên trang giấy. Nó đòi hỏi học sinh biết sử dụng các phép toán, công thức và tư duy logic để giải quyết những bài toán thực tiễn hàng ngày. Hiếm khi nào một học sinh giỏi tư duy toán học lại gặp bế tắc hoàn toàn khi phân tích dữ liệu ở các môn khoa học tự nhiên hay kinh tế.

Năng lực khoa học, Công nghệ và Tin học

Ba nhóm năng lực khoa học, năng lực công nghệ và năng lực tin học tạo thành kiềng ba chân vững chắc cho giáo dục hiện đại, giúp người học thích ứng nhanh với kỷ nguyên số hóa. Năng lực khoa học hướng tới việc tìm hiểu thế giới tự nhiên và xã hội thông qua quan sát, thực nghiệm và suy luận.

Nhiều người thường gộp chung công nghệ và tin học làm một - và điều này hoàn toàn sai lầm trong bối cảnh học thuật - bởi chúng có đối tượng tác động rất khác nhau. Năng lực công nghệ tập trung vào thiết kế, sử dụng và đánh giá các quy trình kỹ thuật, thiết bị vật lý. Ngược lại, năng lực tin học xoay quanh việc quản lý dữ liệu số, sử dụng phần mềm và tư duy lập trình cơ bản. Đơn giản vậy thôi. Nhưng cực kỳ quan trọng.

Năng lực thẩm mĩ và Năng lực thể chất

Năng lực thẩm mĩ và năng lực thể chất đảm bảo sự phát triển cân bằng giữa tâm hồn và cơ thể, giúp học sinh tránh khỏi tình trạng học lệch hoặc chỉ tập trung vào lý thuyết khô khan. Thẩm mĩ giúp các em nhận diện, cảm thụ và tái tạo cái đẹp trong nghệ thuật cũng như đời sống.

Nhiều phụ huynh hay xem nhẹ hai nhóm này vì nghĩ chúng chỉ là môn phụ giải trí sau giờ học căng thẳng. Nhưng thực tế thì, một cơ thể dẻo dai từ năng lực thể chất và một tinh thần biết rung động trước cái đẹp lại chính là bệ phóng giúp trẻ duy trì sức bền tâm lý suốt 12 năm đèn sách. Đừng xem nhẹ chúng.

Mối liên hệ giữa năng lực đặc thù và từng môn học cụ thể

Mỗi năng lực đặc thù trong chương trình GDPT 2018 đều được neo đậu vào một hoặc một vài môn học và hoạt động giáo dục chủ đạo, tạo nên sự phân công trách nhiệm rõ ràng trong toàn bộ kế hoạch dạy học. Việc không nắm rõ danh sách các môn học hình thành nên năng lực đặc thù khiến nhiều người lúng túng khi tra cứu chương trình. Phần tổng hợp này sẽ giải quyết triệt để vấn đề đó.

Cấu trúc phân bổ này xuyên suốt qua hai giai đoạn: giai đoạn giáo dục cơ bản (từ lớp 1 đến lớp 9) và giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp (từ lớp 10 đến lớp 12). Thay vì dạy dàn trải, mỗi môn học sẽ gánh vác sứ mệnh cốt lõi riêng của mình: Năng lực ngôn ngữ: Hình thành chủ yếu qua môn Ngữ văn (tiếng Việt) và môn Ngoại ngữ.

Năng lực tính toán: Phát triển trực tiếp và mạnh mẽ nhất thông qua môn Toán. Năng lực khoa học: Được nuôi dưỡng qua các môn Tự nhiên và Xã hội, Khoa học, Lịch sử và Địa lí ở cấp tiểu học; lên cấp trung học sẽ tách thành Khoa học tự nhiên, Vật lí, Hóa học, Sinh học, Lịch sử, Địa lí cùng Giáo dục kinh tế và pháp luật.

Năng lực công nghệ: Gắn liền với môn Công nghệ xuyên suốt từ lớp 3 đến lớp 12. Năng lực tin học: Phát triển cốt lõi qua môn Tin học (bắt đầu học chính thức từ lớp 3).

Năng lực thẩm mĩ: Được bồi đắp qua môn Nghệ thuật (bao gồm Âm nhạc và Mĩ thuật) cùng môn Ngữ văn. Năng lực thể chất: Rèn luyện trực tiếp qua môn Giáo dục thể chất và các hoạt động thể thao trường học.

Khi nhìn vào danh sách liên kết trên - đặc biệt là ở nhóm năng lực khoa học vốn trải rộng từ Lịch sử, Địa lí cho đến Vật lí, Hóa học, Sinh học - nhiều người làm công tác chuyên môn hoặc phụ huynh tìm hiểu tài liệu lần đầu thường cảm thấy khá choáng ngợp vì sự phân mảnh theo từng cấp học, nhưng thực chất sự chuyển giao từ các môn tích hợp ở cấp dưới lên các môn phân hóa sâu ở cấp trung học phổ thông đã được tính toán kỹ lưỡng để phù hợp với sự trưởng thành trong nhận thức của học sinh.

Điều thú vị sẽ nằm ở phần tiếp theo.

Cách phân biệt năng lực chung và năng lực đặc thù GDPT 2018 không bị nhầm lẫn

Để phân biệt năng lực chung và năng lực đặc thù gdpt 2018, bạn chỉ cần nhớ nguyên tắc cốt lõi: năng lực chung là nền tảng hình thành qua tất cả các môn học, còn năng lực đặc thù chỉ phát triển tập trung qua một số môn chuyên biệt. Ranh giới này rất rạch ròi. Hiểu đúng sẽ giúp bạn tránh được những nhầm lẫn tai hại.

Tình trạng nhầm lẫn giữa năng lực chung và năng lực đặc thù trong chương trình GDPT 2018 xảy ra thường xuyên đến mức đáng kinh ngạc. Ngay cả những người làm giáo dục lâu năm đôi khi vẫn ghi nhầm mục tiêu vào giáo án.

Nói thật, hồi mới áp dụng chương trình mới vào năm đầu tiên, tôi từng ngồi cắn bút suốt 3 tiếng đồng hồ lúc nửa đêm, lưng đau nhức vì phải sửa lại toàn bộ khung kế hoạch bài dạy của cả tổ chuyên môn. Lý do? Tôi đã bê nguyên xi các tiêu chí của năng lực giải quyết vấn đề (vốn là năng lực chung) nhét vào cột năng lực đặc thù của môn Toán.

Cảm giác lúc đó thật sự bất lực. Nhưng cú vấp đó giúp tôi nhận ra bản chất vấn đề. Đây chính là sai lầm chết người mà tôi đã nhắc tới ở phần mở đầu bài viết: nhiều người cố gắng ép mọi môn học phải gánh tất cả các loại năng lực đặc thù, hoặc đánh đồng kỹ năng làm việc nhóm thành năng lực chuyên môn.

Khi thiết kế bài giảng, bạn cần đặt toàn bộ mục tiêu chung - thực ra là chỉ cần chọn 1 đến 2 biểu hiện sát nhất với hoạt động học tập hôm đó - vào đúng vị trí của nó. Đừng ôm đồm. Một tiết học 45 phút không thể nào giải quyết hết mọi thứ trên đời.

Giải pháp khi thiếu tài liệu tham khảo chính thống về tiêu chí đánh giá năng lực

Khi đối mặt với tình trạng thiếu tài liệu tham khảo chính thống về tiêu chí đánh giá năng lực, giải pháp tốt nhất là bám sát các chỉ báo hành vi cụ thể được quy định trong chương trình tổng thể và chương trình từng môn học. Đừng tự sáng tác tiêu chí mới. Mọi thước đo chuẩn xác đều đã nằm sẵn trong văn bản gốc.

Các tiêu chí đánh giá thường được chia theo 3 mốc phát triển tương ứng với 3 cấp học: cấp tiểu học, cấp trung học cơ sở và cấp trung học phổ thông. Ở mỗi mốc, chương trình đều mô tả rõ học sinh cần làm được gì (chỉ báo hành vi) thay vì chỉ biết những gì.

Nhiều tài liệu hướng dẫn trên mạng khuyên bạn nên lập các bảng kiểm đồ sộ gồm hàng chục tiêu chí nhỏ cho mỗi tiết dạy để đo lường thật chi tiết. Nhưng qua thực tế đứng lớp và dự giờ hàng trăm tiết học, tôi thấy cách làm đó phản tác dụng hoàn toàn.

Tại sao ư? Giáo viên sẽ bị kiệt sức vì phải tích vào bảng điểm từng phút, còn học sinh thì căng thẳng như đang bị săm soi. Thay vào đó, việc chỉ chọn ra khoảng 2 đến 3 tiêu chí cốt lõi nhất, quan sát qua sản phẩm thực hành của các em lại mang đến kết quả đánh giá chân thực và nhẹ nhàng hơn gấp nhiều lần. Ít hơn đôi khi lại là nhiều hơn.

Tóm lại, việc nắm vững cấu trúc các năng lực trong chương trình mới không chỉ giúp giáo viên dạy đúng hướng mà còn giúp phụ huynh đồng hành hiệu quả cùng con cái. Điều quan trọng nhất không phải là học thuộc lòng tên gọi của chúng trên giấy tờ. Giá trị thực sự nằm ở việc tạo ra môi trường để trẻ được thực hành, trải nghiệm và biến những kiến thức sách vở thành bản lĩnh xử lý tình huống ngoài đời thực.

So sánh Năng lực chung và Năng lực đặc thù trong Chương trình GDPT 2018

Năng lực chung

Được hình thành và phát triển thông qua tất cả các môn học và hoạt động giáo dục trong nhà trường

Là những năng lực cơ bản, thiết yếu nhất giúp học sinh làm chủ bản thân và hòa nhập xã hội ở mọi lĩnh vực

Đánh giá thông qua thái độ, hành vi làm việc nhóm, khả năng tự nghiên cứu tài liệu và xử lý tình huống chung

Bao gồm 3 năng lực cốt lõi: năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo

Năng lực đặc thù

Hình thành và phát triển chủ yếu thông qua một số môn học và hoạt động giáo dục nhất định có tính chuyên môn

Là những năng lực chuyên sâu, gắn liền với đặc trưng tri thức và kỹ năng nghiệp vụ của từng lĩnh vực cụ thể

Đánh giá trực tiếp qua kết quả bài tập chuyên môn, sản phẩm thực hành, thí nghiệm hoặc bài kiểm tra định kỳ của môn học đó

Bao gồm 7 năng lực chuyên biệt: ngôn ngữ, tính toán, khoa học, công nghệ, tin học, thẩm mĩ và thể chất

Hành trình gỡ rối kế hoạch bài dạy của cô Lan tại Đà Nẵng

Cô Lan, một giáo viên dạy môn Khoa học tự nhiên cấp trung học cơ sở tại quận Hải Châu, Đà Nẵng, cảm thấy vô cùng áp lực khi bắt đầu triển khai chương trình mới. Cô thường xuyên bị tổ trưởng chuyên môn góp ý vì mục tiêu bài học viết quá lan man và thiếu tính thực tế.

Trong những tuần đầu tiên, cô cố gắng đưa cả 7 năng lực đặc thù vào trong một giáo án dạy về tế bào thực vật vì sợ thiếu sót. Kết quả là tiết học 45 phút bị cháy giáo án nặng nề, học sinh chạy theo các hoạt động mệt nhoài mà không đọng lại được kiến thức trọng tâm.

Sau một buổi sinh hoạt chuyên môn cụm, cô nhận ra mỗi môn học chỉ chịu trách nhiệm chính cho một vài năng lực nhất định. Cô quyết định cắt bỏ hoàn toàn các mục tiêu rườm rà, chỉ giữ lại năng lực khoa học làm trọng tâm (với 3 chỉ báo hành vi: nhận thức, tìm hiểu và vận dụng kiến thức tế bào).

Chỉ sau 4 tuần điều chỉnh, thời gian soạn giảng của cô Lan giảm đi một nửa và không còn cảnh thức khuya quá 11 giờ đêm. Hơn 85% học sinh trong lớp hào hứng hơn hẳn vì được tự tay làm tiêu bản hiển vi thay vì chép lý thuyết suông như trước.