Khái niệm cảm giác là gì?

Khái niệm cảm giác là gì? Bản chất nhận thức

Hiểu rõ khái niệm cảm giác là gì mang lại cái nhìn sâu sắc về cách thức con người tiếp nhận thế giới xung quanh qua hệ thống giác quan. Việc nắm bắt bản chất này giúp nhận diện các phản ứng tâm lý học sơ khai để bảo vệ sức khỏe tinh thần. Khám phá ngay cơ chế vận hành để có nhận thức đúng đắn.

Bản chất khái niệm cảm giác là gì trong tâm lý học?

Cảm giác trong tâm lý học là gì? Nó là một quá trình tâm lý phản ánh những thuộc tính riêng lẻ của các sự vật hiện tượng khi chúng trực tiếp tác động vào giác quan của loài người. Đây là hình thức nhận thức cảm tính đầu tiên, đóng vai trò là viên gạch nền móng để xây dựng toàn bộ hoạt động nhận thức phức tạp hơn sau này.

Cách hiểu về hiện tượng này có thể liên quan đến nhiều yếu tố khác nhau tùy thuộc vào góc độ phân tích khoa học. Để dễ hình dung, khi bạn cầm một cốc cà phê đá, hệ thần kinh của bạn không lập tức cho bạn biết đó là cốc cà phê.

Thay vào đó, năm cơ quan thụ cảm sẽ thực hiện những nhiệm vụ biệt lập: da tay nhận biết cái lạnh (xúc giác), mắt nhìn thấy màu nâu đen (thị giác), mũi ngửi thấy mùi thơm (khứu giác). Sự bóc tách thế giới khách quan thành từng mảnh nhỏ độc lập chính là cốt lõi của khái niệm này.

Tôi nhớ hồi năm nhất đại học, khi lần đầu tiên làm thí nghiệm cô lập kích thích trong phòng lab tâm lý, tôi đã hoàn toàn bối rối.

Người ta yêu cầu tôi đeo một chiếc tai nghe chống ồn tuyệt đối và đặt tay vào một hộp kín chứa luồng khí thay đổi nhiệt độ liên tục. Lúc ấy, tôi mất hoàn toàn nhận thức về không gian xung quanh - một trạng thái đói cảm giác nhẹ.

Trải nghiệm thực tế đó khiến tôi ngộ ra một điều: chúng ta thường coi hệ giác quan là hiển nhiên, nhưng nếu không có các luồng tín hiệu riêng lẻ này bắn liên tục về đại não, tâm trí con người sẽ rơi vào một khoảng không trống rỗng.

Đặc điểm cơ bản và phân loại hệ thống cảm giác

Các thuộc tính của một hiện tượng chỉ được ghi nhận thông qua quá trình tiếp nhận kích thích vật lý trực tiếp từ môi trường. Nếu đối tượng bị che khuất hoặc không còn phát ra các bước sóng, dao động cơ học, các cơ quan thụ cảm sẽ lập tức dừng hoạt động phản ánh.

Trong tài liệu giảng dạy tâm lý học đại cương, hệ thống phản ánh cảm tính được chia thành hai nhóm lớn tương ứng với nguồn gốc kích thích. Khi tìm hiểu về các loại cảm giác cơ bản, chúng ta có thể kể đến: Cảm giác bên ngoài: Bao gồm thị giác (nhìn), thính giác (nghe), khứu giác (ngửi), vị giác (nếm) và xúc giác (da).

Nhóm này giúp con người định hướng và thu thập thông tin từ thế giới khách quan xung quanh. Cảm giác bên trong: Bao gồm cảm giác vận động, cảm giác thăng bằng, cảm giác rung và cảm giác cơ thể (như đói, khát, đau đớn từ nội tạng). Chúng đảm nhận vai trò báo cáo trạng thái hoạt động sinh lý nội tại của chính cơ thể.

Nhiều người thường có xu hướng nghĩ rằng cảm giác da chỉ có một loại duy nhất. Nhưng thực tế thì cấu tạo sinh học của da phức tạp hơn bạn tưởng rất nhiều.

Hệ thống thần kinh dưới da của chúng ta thực chất chứa ba loại điểm thụ cảm hoàn toàn tách biệt: điểm nhận biết nhiệt độ, điểm nhận biết áp lực và điểm nhận biết đau đớn. Khi một giọt nước mưa rơi trúng vai, não bộ phải xử lý cả ba tín hiệu riêng lẻ đó cùng một lúc để đưa ra một cảm nhận tổng hợp. Đây chính là một đặc điểm của cảm giác mà ít người chú ý đến.

Ba quy luật cốt lõi điều khiển hệ thống cảm giác

Hoạt động phản ánh cảm tính không diễn ra một cách ngẫu nhiên mà chịu sự chi phối nghiêm ngặt của ba quy luật sinh lý - tâm lý nền tảng dưới đây.

1. Quy luật ngưỡng cảm giác

Không phải mọi kích thích vật lý trong môi trường đều có thể tạo ra phản ứng nhận thức trong não bộ. Để gây ra được một cảm giác, cường độ của kích thích phải đạt đến một giới hạn nhất định, gọi là ngưỡng cảm giác. Ngưỡng dưới là cường độ kích thích tối thiểu để bắt đầu phát sinh tín hiệu, trong khi ngưỡng trên là mức cường độ tối đa mà hệ giác quan còn chịu đựng được trước khi chuyển sang cảm giác đau đớn hoặc phá hủy cơ quan thụ cảm.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu chuyên sâu về thính giác cho thấy ngưỡng sai biệt - tức độ chênh lệch tối thiểu giữa hai kích thích để tai người phân biệt được sự khác nhau - chiếm tỷ lệ khoảng 10%. Điều này có nghĩa là nếu một phòng đang có 10 nguồn âm thanh, bạn phải thêm ít nhất 1 nguồn âm thanh nữa thì người trong phòng mới nhận ra tiếng ồn đã gia tăng. Trong khi đó, thị giác nhạy bén hơn rất nhiều khi ngưỡng sai biệt màu sắc chỉ rơi vào tầm 1%. Việc hiểu rõ các ngưỡng kích thích này giúp chúng ta phân biệt cảm giác và tri giác một cách rõ ràng hơn trong các nghiên cứu chuyên sâu.

2. Quy luật thích ứng cảm giác

Thích ứng là sự thay đổi độ nhạy cảm của giác quan cho phù hợp với sự biến đổi của cường độ kích thích từ môi trường ngoài. Khi cường độ kích thích tăng lên, độ nhạy cảm của cơ quan thụ cảm sẽ tự động giảm xuống và ngược lại. Quy luật này giúp bảo vệ hệ thần kinh trung ương không bị rơi vào trạng thái quá tải tín hiệu.

Ví dụ điển hình nhất là khi bạn bước từ không gian nắng gắt vào một rạp chiếu phim tối om. Ban đầu, bạn sẽ thấy một màu đen kịt và không thể nhìn rõ lối đi. Tuy nhiên, chỉ sau khoảng 30 đến 40 giây, độ nhạy cảm của thị giác sẽ tăng vọt lên hàng nghìn lần, cho phép mắt bạn bắt đầu nhìn rõ hình dáng của các hàng ghế xung quanh.

3. Quy luật tác động lẫn nhau

Các giác quan của con người không hoạt động độc lập mà luôn có sự ảnh hưởng, tương tác qua lại lẫn nhau. Sự xuất hiện của một kích thích yếu ở cơ quan này thường có xu hướng làm tăng độ nhạy cảm của một cơ quan khác. Ngược lại, một kích thích quá mạnh sẽ làm giảm độ nhạy cảm của các giác quan còn lại.

Những người thiết kế không gian hòa nhạc thường ứng dụng quy luật tương phản nối tiếp và đồng thời này rất triệt để. Bằng cách làm mờ ánh sáng đèn trong khán phòng xuống mức tối thiểu (kích thích thị giác yếu), họ vô tình kích hoạt hệ thần kinh giúp thính giác của khán giả trở nên nhạy bén hơn, nghe rõ từng nốt nhạc trầm bổng của buổi biểu diễn. Qua những ví dụ này, chúng ta đã phần nào hình dung được thế nào là cảm giác và các quy luật vận hành của nó.

Bảng tiêu chí phân biệt Cảm giác và Tri giác

Cảm giác

• Các hiện tượng cảm giác rời rạc như: nóng, lạnh, đỏ, chát, tiếng trầm
• Phụ thuộc ít vào vốn sống, mang tính chất bản năng sinh học nhiều hơn
• Tiếp nhận thông tin thô dạng kích thích vật lý trực tiếp lên các thụ thể cơ sinh học
• Chỉ phản ánh từng thuộc tính riêng lẻ, bề ngoài của sự vật hoặc hiện tượng

Tri giác (Mức độ nhận thức cao hơn) ⭐

• Hình ảnh trọn vẹn về sự vật cụ thể như: quả táo, bông hoa, chiếc ô tô
• Phụ thuộc chặt chẽ vào tư duy, kinh nghiệm quá khứ và vốn ngôn ngữ để gọi tên đối tượng
• Tổng hợp, tổ chức và diễn giải các cảm giác thành một chỉnh thể có ý nghĩa
• Phản ánh một cách trọn vẹn cấu trúc và hình ảnh hoàn chỉnh của đối tượng

Hành trình thích ứng của Hùng: Vượt qua rào cản tiếng ồn

Hùng, một sinh viên kiến trúc 20 tuổi tại Hà Nội, phải chuyển đến thuê một phòng trọ nhỏ nằm sát cạnh đường ray tàu hỏa. Trong tuần đầu tiên, anh rơi vào trạng thái khủng hoảng trầm trọng khi tiếng còi tàu vang lên liên tục làm anh giật mình, mất ngủ và không thể tập trung vẽ đồ án.

Anh thử mua các loại nút bịt tai bằng cao su nhưng việc đeo liên tục khiến tai bị đau nhức, hầm bí và gây viêm tai nhẹ. Đỉnh điểm là một đêm thức trắng vì tiếng tàu chạy lúc 2h sáng khiến Hùng kiệt sức và định thu dọn đồ đạc để chịu mất tiền cọc phòng.

Thay vì tìm cách trốn tránh âm thanh, Hùng quyết định mở cửa sổ để đối mặt trực tiếp và rèn luyện cơ chế tự điều chỉnh của hệ thần kinh. Anh bắt đầu tập trung nghe nhạc cổ điển tần số thấp trong lúc tàu chạy để phân tán sự chú ý của thính giác.

Sau khoảng ba tuần, quy luật thích ứng cảm giác đã vận hành hoàn chỉnh khi đại nội tự động nâng ngưỡng nghe đối với tần số âm thanh của tàu hỏa. Kết quả là Hùng hoàn toàn ngủ ngon, tiếng ồn giảm đi đáng kể trong cảm nhận và anh đã hoàn thành đồ án đạt điểm tối đa mà không còn bị giật mình.