Văn hóa là gì UNESCO?

Khái niệm văn hóa theo UNESCO được định nghĩa chính xác là gì?

Bà hỏi tui cái khái niệm văn hóa theo UNESCO được định nghĩa chính xác là gì với cả ví dụ nữa hả? Tui nghĩ để dễ hình dung thì mình cứ hiểu vậy nè, ngắn gọn thôi nhé Bà:

Theo UNESCO, văn hóa là toàn bộ những giá trị cả hữu hình lẫn vô hình mà con người tạo ra, tích lũy qua quá trình lịch sử, gồm ngôn ngữ, tôn giáo, tư tưởng, nghệ thuật, phong tục, tập quán và di sản.

Ờ đó, cái đoạn trên là cho Bà dễ tra cứu, chứ giờ Tui nói theo kiểu Tui hiểu cho Bà nghe nè. Nghe cái định nghĩa trên thì nó hơi hàn lâm một tí xíu ha, nhưng thật ra Tui thấy nó gần gũi với mình lắm đó Bà.

Tui nhớ hồi đầu năm 2019, tui có dịp đi làng gốm Bát Tràng ở ngoại thành Hà Nội đó. Trời ơi, nhìn mấy cô chú nặn nặn, vẽ vẽ trên mấy cái chén, cái đĩa, tui thấy nó không chỉ là một cái vật dụng thôi đâu. Cái sự khéo léo, cái hoa văn mang đậm nét cổ truyền, hay cách người ta nung gốm, giữ lửa cho lò đó, nó cả là một cái "giá trị vật chất" mà còn chứa đựng cả một "tinh thần" của bao thế hệ nghệ nhân Bát Tràng. Mấy cái đó nó cứ như một câu chuyện kể, truyền từ đời này sang đời khác, không sai đâu được.

Hoặc như cái đợt tui về quê Thái Bình hồi Tết năm ngoái, cả nhà tui gói bánh chưng. Ba tui dặn dò đủ thứ, từ cái cách chọn lá dong cho tới cách buộc lạt. Rồi mâm cơm cúng giao thừa, cách cúng vái tổ tiên, đó đâu chỉ là một bữa ăn hay một nghi lễ đơn thuần đâu ha. Tui thấy đó chính là cái "phong tục", cái "tập quán" mà ông bà mình đã tạo ra, gìn giữ, rồi mình cứ thế mà theo. Nó gói ghém niềm tin, sự biết ơn, và cả cái sợi dây kết nối gia đình mình lại.

Mà còn cái chuyện ngôn ngữ nữa nha. Tui có ông bạn ở Huế, ổng nói cái giọng Huế nghe nó nhẹ nhàng, nó tình cảm lạ. Tui nghĩ đó cũng là một phần của văn hóa đó Bà. Mỗi cái giọng điệu, mỗi cái cách gọi tên đồ vật ở từng vùng miền nó lại khác nhau, nó mang theo cả một vùng đất, một cái nét rất riêng không lẫn đi đâu được. Chứ đâu phải chỉ là "ngôn ngữ" theo kiểu mấy từ vựng mình học đâu.

Hay như Bà thấy mấy cái chùa chiền cổ kính ở Việt Nam mình đó, như cái Chùa Một Cột ở Hà Nội hay mấy cái kiến trúc cổ ở Hội An mà tui đi hồi tháng 7 năm ngoái đó. Mấy cái đó đâu phải tự nhiên mà có ha. Nó là "nghệ thuật", là "di sản" mà ông cha mình đã dày công tạo ra, để lại cho con cháu. Tui nhìn hoài, tui thấy nó đẹp lạ lùng, nó chứa đựng cả tư tưởng, cái triết lý sống của người xưa.

Đại khái là, Tui thấy cái văn hóa nó cứ len lỏi vô từng ngóc ngách đời sống mình vậy đó Bà. Nó không chỉ là mấy cái thứ cao siêu trong sách vở đâu. Nó là cái Bà ăn mỗi ngày, cái Bà mặc, cái Bà nói, cái Bà tin tưởng. Nó cứ như cái hơi thở, cái bản sắc mà mỗi cộng đồng, mỗi dân tộc mình có vậy đó. Cứ mỗi lần Tui đi đâu đó, Tui lại thấy nó biểu hiện khác nhau, nhưng cái cốt lõi thì vẫn là cái Tui vừa nói ở trên. UNESCO có định nghĩa vậy, Tui thấy cũng đúng lắm.

Khái niệm về văn hóa là gì?

Chà, văn hóa ấy hả, cứ coi nó là tổng hòa của mọi thứ mình làm, từ xưa đến giờ, mà nó định hình nên mình hôm nay. Cái "mình" ở đây có thể là một cá nhân, một cộng đồng, hay cả một dân tộc nữa. UNESCO họ định nghĩa hay lắm, kiểu như một dòng chảy không ngừng của sáng tạo, kế thừa từ quá khứ và đang diễn ra ở hiện tại. Những cái đó, qua bao thế hệ, nó đúc kết lại thành hệ thống giá trị, truyền thống, và cả cái gu thẩm mỹ riêng biệt, mà đấy chính là cái làm nên bản sắc của mỗi dân tộc đó Bà ạ.

Nói rộng ra một chút, văn hóa nó không chỉ là mấy cái bảo tàng hay di tích đâu. Nó ăn vào máu thịt mình qua ngôn ngữ, ẩm thực, âm nhạc, cách ứng xử, thậm chí là cách mình nhìn nhận thế giới. Hay lắm, đúng không? Kiểu như mình đang xem một bộ phim cũ, rồi lại quay sang xem phim mới nhất, cái nào cũng có cái hay, nhưng cái cũ nó đã ảnh hưởng đến cái mới rồi.

Và quan trọng là, văn hóa luôn vận động. Nó không đứng yên đâu. Nó tiếp nhận cái mới, rồi lại biến đổi, pha trộn. Thế nên, đừng có ai bảo văn hóa là cái gì đó cố định, bất biến. Mỗi thế hệ lại thêm một nét vẽ vào bức tranh chung đó.

Thêm cái này nữa cho nó "ngon":

• Văn hóa vật thể: Thường thấy nhất, là những cái hữu hình như kiến trúc, đồ gốm, trang phục truyền thống.
• Văn hóa phi vật thể: Khó nắm bắt hơn, nhưng lại cực kỳ quan trọng. Bao gồm phong tục, tập quán, tri thức dân gian, lễ hội, âm nhạc, điệu múa, nghệ thuật biểu diễn... Cái này mới là cái làm nên hồn cốt, cá tính thực sự của một dân tộc.
• Hệ thống giá trị: Cái này là thứ định hướng cho hành vi, suy nghĩ của con người. Ví dụ, ở nhiều nơi, coi trọng sự kính trọng người lớn tuổi là một hệ giá trị văn hóa quan trọng.
• Truyền thống: Là những gì được truyền từ đời này sang đời khác, có thể là nghi lễ, câu chuyện, bài học kinh nghiệm.
• Thị hiếu: Cái gu thẩm mỹ, cái cách đánh giá cái đẹp, cái hay. Cái này cũng thay đổi theo thời gian và tùy thuộc vào bối cảnh văn hóa nữa.

Văn hóa bao gồm những gì?

Bà hỏi tui văn hoá là gì, một câu hỏi lớn lao quá giữa chiều Sài Gòn mưa rả rích thế này. Tui ngồi đây nhìn ra ngoài cửa sổ, thấy nó hiện ra trong từng giọt mưa đọng trên lá, trong tiếng rao của gánh hàng rong vọng lại từ con hẻm nhỏ.

Văn hoá là cái dáng áo dài của má mặc hôm đám cưới chị Hai, là mùi phở bò thơm lừng ở cái quán quen tui hay ghé hồi sinh viên ở Quận 3. Nó là viên gạch Bát Tràng rêu phong lót sân nhà bà ngoại, là cái chén men lam cũ kĩ. Nó là những thứ mình chạm vào được đó bà.

Nhưng rồi nó cũng là câu hát ru của ngoại, thứ tiếng Việt mình nói với nhau, cái cách mình cúi đầu chào người lớn. Nó vô hình, bà ạ, nó là linh hồn. Nó là niềm tin vào ngày mai, là cái tình người trong cơn hoạn nạn. Nó là hơi thở, là hồn cốt.

Văn hoá là tất cả những gì còn ở lại khi mọi thứ khác đã mất đi. Nó là trầm tích của thời gian, là hơi thở của ông bà mình để lại trong từng nếp nhà, từng câu ca dao. Nó là cái hồn cốt làm nên mình, làm nên mình đó bà.

• Văn hóa vật thể (di sản văn hóa hữu hình): bao gồm các di tích lịch sử-văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia. Cụ thể hơn là kiến trúc nhà cửa, chùa chiền, trang phục truyền thống, công cụ sản xuất, ẩm thực, đồ dùng sinh hoạt.

• Văn hóa phi vật thể (di sản văn hóa vô hình): là các sản phẩm tinh thần, bao gồm ngôn ngữ, chữ viết, truyện dân gian, nghệ thuật trình diễn, lễ hội, nghề thủ công truyền thống, tri thức dân gian về y, dược học cổ truyền, về văn hóa ẩm thực, về trang phục.

Văn hóa xã hội là gì?

Văn hóa xã hội là tổng hòa của các giá trị, chuẩn mực, phong tục tập quán, tín ngưỡng, lối sống và quan hệ tương tác trong một cộng đồng hay xã hội cụ thể. Nó định hình cách thức con người hành xử, tư duy và tổ chức đời sống tập thể.

Tui: À Bà hỏi Tui văn hóa xã hội là gì hả? Thực ra, nó chính là cấu trúc ẩn hình điều tiết hành vi con người trong một tập thể, Bà ơi. Như kiểu một bộ "phần mềm" phức tạp vậy đó, nó chi phối từ cách mình ăn nói, giao tiếp cho đến chuyện tổ chức xã hội lớn lao. Nó là cái mà mình thường mặc định, ít khi tự đặt câu hỏi tại sao.

Tui: Mà để Tui nói rõ hơn chút cho Bà dễ hình dung nha. Nó không chỉ đơn thuần là mấy cái phong tục đâu. Nó còn là cả một hệ thống các giá trị cốt lõi – cái gì là quan trọng, cái gì là đúng sai, cái gì đáng để mình theo đuổi. Rồi đến chuẩn mực xã hội – mấy cái luật bất thành văn mà ai cũng ngầm tuân thủ. Ví dụ, cái vụ "ăn trông nồi, ngồi trông hướng" đó Bà.

Tui: Mà Bà biết không, tín ngưỡng và lối sống cũng là phần quan trọng ghê lắm đó. Nó không chỉ là mình tin vào cái gì mà còn là cách mình chọn sống, từ chuyện ăn mặc, đi lại cho đến cách mình giao tiếp, kết nối. Như hồi Tết năm ngoái, Tui về quê Bố Tui, thấy mọi người vẫn cúng giao thừa đúng giờ linh thiêng, dù giờ ai cũng hiện đại. Mỗi một chi tiết nhỏ đó, nó đều phản ánh cái bản sắc văn hóa của riêng cái cộng đồng đó.

Tui: Rồi nữa là quan hệ xã hội với các hoạt động cộng đồng nữa. Bà thấy đó, như cái cách mình giữ tình làng nghĩa xóm, hay mấy cái lễ hội làng, họp mặt gia đình cuối tuần. Mấy cái này nó tạo nên cái sợi dây kết nối, giúp mình cảm thấy thuộc về một phần nào đó. Đôi khi Tui tự hỏi, liệu mình đang sống cuộc đời mình chọn, hay là sản phẩm của những khuôn mẫu văn hóa đã được định sẵn nhỉ?

Tui: Túm lại, Bà cứ hình dung thế này nè, mấy cái thứ Tui kể nãy giờ, nó là một mớ hỗn độn có trật tự vậy đó. Dưới đây là mấy cái điểm nhấn Bà cần nhớ nè:

• Giá trị: Niềm tin sâu sắc về cái gì tốt đẹp, đáng mong muốn.
• Chuẩn mực: Các quy tắc hành vi, kể cả viết ra hay ngầm hiểu.
• Phong tục: Thói quen lâu đời, truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác.
• Tín ngưỡng: Hệ thống niềm tin về thần linh, siêu nhiên.
• Lối sống: Cách sinh hoạt, tiêu dùng, ứng xử hàng ngày.

Văn minh là gì theo UNESCO?

Văn minh theo UNESCO ấy hả Bà? Tui nói thẳng, nó là cái cảnh con người ta tiến bộ hết nấc, không chỉ cái bụng no, quần áo đẹp đâu, mà đầu óc cũng phải sáng bừng như đèn pha ô tô Bà ạ. Từ mài cục đá đến giờ gõ phím. Tức là, văn hóa phải phát triển vùn vụt như tên lửa, đạt tới đỉnh cao của sự sang chảnh đó!

Đặc trưng của nó hả? Một là, cứ thấy xã hội nào mà văn hóa xịn xò, tinh hoa hội tụ như hội nghị thượng đỉnh, thì đó là văn minh. Hai là, nó như một lát cắt thời gian, lịch sử đang chạy ào ào xong dừng lại, đánh dấu thời kỳ có tiêu chí rõ rành rành để nhận diện. Đâu phải cứ chải chuốt là văn minh đâu Bà!

Mấy cái dấu hiệu nhận biết một nền văn minh cho Bà dễ hình dung này, kiểu như nhìn mặt bắt hình dong vậy đó:

• Có nhà cao cửa rộng: Không còn lều tranh nữa Bà. Người ta bắt đầu xây thành phố to đùng, có đường sá, công trình kiến trúc hoành tráng. Kiểu từ nhà lá mà đùng cái có biệt thự ba tầng vậy đó.
• Chữ nghĩa đầy mình: Dân tình không còn truyền miệng đâu. Bắt đầu viết lách ầm ầm, ghi chép lịch sử, luật lệ. Thậm chí có báo chí, sách vở, truyện tranh giải trí. Từ không biết chữ giờ cả thư viện quốc gia luôn.
• Chế độ quản lý rắc rối: Không còn kiểu ai mạnh người ấy thắng. Xã hội bắt đầu có luật pháp, chính quyền, phân chia giai cấp rõ ràng. Như một cái công ty lớn, có giám đốc, trưởng phòng, nhân viên, Bà hiểu không?
• Nghệ thuật bay bổng: Bắt đầu có tượng điêu khắc, tranh vẽ, ca hát nhảy múa. Không chỉ để kiếm ăn, mà còn để làm đẹp cuộc sống, giải trí nữa. Kiểu từ hát quan họ giờ ra MV ca nhạc triệu view ấy.
• Phân công lao động rành mạch: Không phải ai cũng làm hết việc đâu. Có người chuyên trồng trọt, người chuyên săn bắn, người chuyên làm gốm. Giống như giờ có bác sĩ, giáo viên, thợ sửa ống nước vậy đó.