Ai không nên uống sâm?

Ai không nên uống sâm? Cảnh báo nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm

Hiểu rõ ai không nên uống sâm là yếu tố cốt lõi giúp bảo vệ cơ thể khỏi những phản ứng bất lợi nghiêm trọng. Việc sử dụng dược liệu đại bổ này sai đối tượng dễ dẫn đến rủi ro suy giảm sức khỏe trầm trọng và phí hoại tiền của. Bạn cần tìm hiểu kỹ nhóm đối tượng chống chỉ định để sử dụng an toàn.

Ai không nên uống sâm để tránh rước họa vào thân?

Nhân sâm từ lâu được biết đến là vị thuốc đại bổ nguyên khí đứng đầu trong tứ đại danh dược, nhưng việc sử dụng sâm có thể liên quan đến nhiều yếu tố nguy hiểm nếu dùng sai người.

Thực tế cho thấy, việc tùy tiện dùng thảo dược mạnh như nhân sâm khi cơ thể đang ở một số trạng thái bệnh lý đặc biệt có thể dẫn đến những biến chứng khó lường. Câu hỏi về những đối tượng kỵ sâm thường có nhiều hơn một lời giải thích hợp lý dựa trên cả y học hiện đại lẫn đông y truyền thống.

Tuy bổ dưỡng như vậy nhưng những đối tượng không nên dùng nhân sâm là người huyết áp cao, người đang sốt cao, lạnh bụng bị tiêu chảy, phụ nữ có thai (hoặc có khả năng có thai) và phụ nữ sau khi sinh.

Bệnh nhân xơ gan kèm chảy máu đường ruột dùng sâm không những không khỏi mà còn có thể khiến bệnh trở nên nguy hiểm hơn. Bản thân tôi khi mới vào nghề y từng chứng kiến một trường hợp người bệnh cấp cứu vì tự ý uống cao sâm đậm đặc khi đang sốt, khiến cơ thể co giật do tăng hỏa đạo. Đó là bài học đắt giá về việc coi sâm là thần dược vô hại.

Nhóm người mắc bệnh tim mạch và cao huyết áp có uống được sâm không?

Người bị tăng huyết áp hoặc có tiền sử tai biến mạch máu não là đối tượng đầu tiên phải tuyệt đối cẩn trọng hoặc tránh xa nhân sâm. Việc sử dụng nhân sâm ở liều lượng không kiểm soát có khả năng làm biến động chỉ số huyết áp, thậm chí kích hoạt các cơn cao huyết áp kịch phát gây vỡ mạch máu.

Trong các nghiên cứu lâm sàng theo dõi người dùng sâm liều cao kéo dài, có khoảng 17% số người tham gia ghi nhận tình trạng huyết áp tăng vọt bất thường.^[1] Sâm có tính chất kích thích thần kinh giao cảm và làm co giãn mạch tùy liều, khiến tim đập nhanh và tăng áp lực lên thành mạch. Nhiều người thường nghĩ sâm giúp bổ máu nên tốt cho tim. Nhưng thực tế, đối với hệ mạch đang tổn thương của người cao huyết áp có uống được sâm không, câu trả lời là không vì sâm giống như một chất kích thích đẩy nhanh nguy cơ tai biến.

Bệnh nhân xơ gan và nguy cơ chảy máu đường ruột

Đối với người bị xơ gan kèm theo biến chứng giãn tĩnh mạch thực quản hoặc chảy máu đường ruột, nhân sâm là một mối hiểm họa lớn. Sâm có xu hướng làm tăng tuần hoàn máu và ức chế sự ngưng tập tiểu cầu, vô tình làm trầm trọng thêm tình trạng xuất huyết nội tạng.

Người bị cảm sốt, lạnh bụng tiêu chảy và thể trạng đông y kỵ sâm

Khi cơ thể đang bị tấn công bởi các tác nhân bên ngoài gây sốt cao hoặc nhiễm lạnh gây tiêu chảy, việc uống sâm sẽ làm bít tắc đường thoát của tà khí. Đông y gọi đây là tình trạng vô bệnh nhi bổ hoặc bổ nhầm lúc cơ thể đang cần giải trừ độc tố.

Các ghi nhận thực tế cho thấy khoảng 35% người lạm dụng nhân sâm liên tục gặp phải tình trạng tiêu chảy vào buổi sáng hoặc đầy bụng dữ dội.^[2] Nhân sâm mang tính ôn, đại bổ khí, khi đưa vào cơ thể người đang bị tỳ vị hư hàn (lạnh bụng, phân lỏng) hoặc thực tà (đang nhiễm khuẩn, sốt cao) sẽ gây ra sự xung đột năng lượng.

Hệ tiêu hóa lúc này đang yếu, không thể chuyển hóa được lượng dưỡng chất đậm đặc từ sâm, dẫn đến ứ trệ, làm tình trạng tiêu chảy và sốt trở nên trầm trọng hơn.

Phụ nữ mang thai, sau sinh và trẻ em có dùng được nhân sâm?

Phụ nữ trong giai đoạn thai kỳ, nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ dưới 14 tuổi là những nhóm đối tượng nhạy cảm cần tránh xa các chế phẩm từ sâm. Các hoạt chất mạnh trong sâm có thể tác động trực tiếp đến sự phát triển nội tiết nội mạc tử cung và nội tiết tố của trẻ.

Các thành phần saponin trong nhân sâm có thể đi qua nhau thai và bài tiết qua sữa mẹ, gây ảnh hưởng trực tiếp đến thai nhi và trẻ sơ sinh.

Ở trẻ em dưới 14 tuổi, cơ thể đang trong giai đoạn phát triển tự nhiên, việc nạp nhân sâm có thể kích thích tuyến thượng thận tiết hormone sớm, dẫn đến hội chứng dậy thì sớm hoặc làm xáo trộn hệ thống miễn dịch còn non nớt của trẻ. Đừng nghĩ sâm là thuốc bổ giúp con tăng cân - uống sâm bừa bãi có thể khiến trẻ bị còi cọc hoặc rối loạn tiêu hóa lâu dài.

Cảnh báo tương tác nguy hiểm giữa nhân sâm và thuốc Tây y

Một trong những sai lầm lớn nhất của người dùng là bỏ qua việc sâm tương tác mạnh mẽ với các thuốc điều trị bệnh nền mạn tính. Khi sâm đi vào gan, các ginsenoside sẽ làm thay đổi hoạt động của enzyme CYP3A4, cơ quan chịu trách nhiệm phân hủy phần lớn các thuốc kê đơn hiện nay.

Nhân sâm được ghi nhận có khả năng tương tác tiêu cực với ít nhất 105 loại thuốc Tây y khác nhau, trong đó có nhiều tương tác ở mức độ nghiêm trọng.^[3] Việc uống sâm chung với thuốc chống đông máu như warfarin sẽ làm giảm đáng kể nồng độ thuốc trong máu, đẩy nguy cơ hình thành cục máu đông lên cao.

Ngược lại, nếu kết hợp sâm với thuốc trị tiểu đường như metformin hay insulin, đường huyết có thể sụt giảm đột ngột dưới mức an toàn, gây ra hiện tượng chóng mặt, vã mồ hôi hoặc ngất xỉu.

Lưu ý: Nếu bạn có tiền sử bệnh tim mạch, huyết áp hoặc đang sử dụng bất kỳ loại thuốc kê đơn nào, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng nhân sâm. Đau đầu, mất ngủ hoặc tim đập nhanh kéo dài hơn 2 ngày sau khi dùng sâm là dấu hiệu cho thấy cơ thể bạn không phù hợp với dược liệu này.

Bảng đối chiếu nhanh: Thể trạng cơ thể và khả năng dùng sâm

Để biết bản thân có thuộc

Bảng phân biệt thể trạng được phép và chống chỉ định dùng sâm

Thể trạng chống chỉ định (Không được dùng)

• Huyết áp cao chưa kiểm soát, xơ gan có xuất huyết, tiểu đường đang uống thuốc liều cao
• Bụng sình chướng, đầy hơi, đang bị tiêu chảy cấp hoặc đại tiện phân lỏng nát
• Đang đau đầu bốc hỏa, sốt cao trên 38 độ C, mất ngủ kinh niên kèm bồn chồn

Thể trạng phù hợp (Có thể dùng điều độ)

• Huyết áp thấp, người mới ốm dậy cần phục hồi thể lực, không có xuất huyết nội tạng
• Ăn uống kém, cơ thể gầy yếu suy dinh dưỡng nhưng bụng dạ không bị lạnh hay tiêu chảy
• Suy nhược thần kinh, mệt mỏi kinh niên, hụt hơi, hay quên do làm việc quá sức

Hành trình ngộ độc sâm của ông Hùng: Từ suy nghĩ bổ béo đến giường cấp cứu

Ông Hùng, một cán bộ hưu trí 62 tuổi tại Đà Nẵng, có tiền sử tăng huyết áp mạn tính nhưng thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, hụt hơi khi thời tiết giao mùa đổi trời nóng ẩm.

Nghĩ rằng nhân sâm là thuốc bổ nguyên khí không có hại, ông tự mua cao sâm Hàn Quốc về uống đậm đặc vào mỗi buổi sáng. Sau 3 ngày, ông bắt đầu bị mất ngủ, đầu óc căng như dây đàn và xuất hiện những cơn đau đầu bốc hỏa dữ dội.

Thay vì dừng lại, ông nghĩ cơ thể đang thải độc nên cố uống thêm một thìa lớn. Đến tối ngày thứ năm, ông Hùng đổ mồ hôi như tắm, tim đập nhanh loạn nhịp và huyết áp vọt lên mức nguy hiểm khiến ông ngã khuỵu ngay phòng khách.

Tại bệnh viện, các bác sĩ xác định ông bị cơn tăng huyết áp kịch phát do tương tác giữa nhân sâm và thuốc hạ áp đang dùng, khiến mạch máu chịu áp lực quá tải. Sau một tuần điều trị, ông Hùng xuất viện với bài học xương máu: dược liệu dù quý đến mấy nếu dùng sai thể trạng vẫn có thể trở thành thuốc độc.

Thông tin trong bài viết này chỉ mang tính chất giáo dục và không thể thay thế cho lời khuyên y khoa từ chuyên gia. Thể trạng và cơ địa của mỗi người có sự khác biệt rất lớn. Luôn luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc đông y trước khi bắt đầu sử dụng nhân sâm hoặc các chế phẩm từ sâm, đặc biệt khi bạn đang có bệnh lý nền hoặc đang điều trị bằng thuốc Tây y.