Sút cân đột ngột là bệnh gì?

Sút cân đột ngột là bệnh gì? Mất trên 5% cân nặng cảnh báo gì

Tìm hiểu sút cân đột ngột là bệnh gì giúp người bệnh sớm nhận diện những tín hiệu cầu cứu nguy hiểm từ cơ thể. Việc chủ quan bỏ qua sự thay đổi trọng lượng bất thường dẫn đến chậm trễ trong chẩn đoán và điều trị chuyên khoa. Khám phá chi tiết các nhóm bệnh lý tiềm ẩn để bảo vệ an toàn sức khỏe.

Sút cân đột ngột là bệnh gì? Bức tranh tổng quan cần biết

Hiện tượng sụt cân nhanh bất thường không thể kết luận ngay là một bệnh lý cụ thể mà có thể liên quan đến nhiều yếu tố sức khỏe khác nhau. Trong thực hành y khoa, tình trạng này thường cảnh báo các bệnh lý ác tính (như ung thư phổi, ung thư gan, ung thư cổ tử cung, bạch cầu cấp) hoặc các bệnh lý tiêu hóa mạn tính như xơ gan, u gan, viêm tụy mạn và viêm loét dạ dày - tá tràng.

Giảm cân ngoài ý muốn được xem là đáng lo ngại khi cơ thể mất đi trên 5% tổng trọng lượng trong vòng 6 đến 12 tháng mà không hề ăn kiêng hay tăng cường vận động.

Thực tế thì đây là một dấu hiệu giao thoa giữa nhiều chuyên khoa.

Thống kê y tế cho thấy nhóm bệnh lý tiêu hóa lành tính chiếm khoảng 10 - 20% các ca sụt cân không rõ nguyên nhân, trong khi các bệnh lý ác tính chiếm tỷ lệ từ 15 - 37% tùy độ tuổi. Nói cách khác, không phải cứ sụt cân là mắc ung thư, nhưng đây chắc chắn là tín hiệu cơ thể đang phát đi lời cầu cứu. Đừng chủ quan bỏ qua.

Nhóm bệnh lý ác tính gây sụt cân nhanh bất thường

Các khối u ác tính làm thay đổi quá trình trao đổi chất cơ bản, khiến tế bào ung thư tiêu thụ năng lượng dữ dội và giải phóng các chất gây viêm làm tiêu cơ, tiêu mỡ. Tuy nhiên, có một sai lầm phổ biến khiến nhiều người phát hiện bệnh quá muộn - tôi sẽ phân tích kỹ điều này ở phần lời khuyên tầm soát bên dưới.

Trong lâm sàng, khoảng 40% bệnh nhân ung thư ghi nhận tình trạng sụt cân đột ngột là bệnh gì không rõ nguyên nhân là triệu chứng khởi phát đầu tiên trước khi có chẩn đoán chính thức.^[3] Nhiều người vẫn đinh ninh rằng chỉ khi ung thư bước sang giai đoạn cuối mới gây gầy sút.

Sai hoàn toàn. Tế bào ác tính ngay từ giai đoạn sớm đã có thể gây hội chứng suy mòn (Cachexia - tình trạng mất khối lượng cơ và mỡ không thể đảo ngược chỉ bằng việc ăn uống thông thường). Khi năng lượng nạp vào bị khối u tranh giành, cân nặng tụt dốc không phanh dù bạn vẫn cố gắng ăn đủ bữa.

Ung thư phổi và ung thư gan

Ung thư phổi và ung thư gan là hai bệnh lý ác tính hàng đầu thường biểu hiện qua sự sụt giảm cân nặng nhanh chóng kèm theo cảm giác chán ăn, mệt mỏi kéo dài.

Ở người mắc ung thư phổi, tỷ lệ gặp phải hội chứng suy mòn lên tới khoảng 60% do tình trạng viêm toàn thân làm tăng tiêu hao năng lượng khi nghỉ ngơi.^[4] Với ung thư gan, chức năng chuyển hóa chất dinh dưỡng và thải độc bị đình trệ nghiêm trọng, khiến cơ thể suy kiệt nhanh chóng kèm theo biểu hiện vàng da hoặc đau tức hạ sườn phải.

Ung thư cổ tử cung và bệnh bạch cầu cấp

Bên cạnh đường hô hấp và tiêu hóa, ung thư cổ tử cung ở nữ giới và bệnh bạch cầu cấp (ung thư máu) cũng gây giảm cân nhanh bất thường là dấu hiệu bệnh gì. Ở bệnh bạch cầu cấp, tủy xương sản sinh ồ ạt các tế bào bạch cầu bất thường, lấn át hồng cầu và tiểu cầu khiến cơ thể tiêu tốn năng lượng khổng lồ để chống chọi. Người bệnh thường rơi vào trạng thái sốt nhẹ về chiều, vã mồ hôi đêm, xuất huyết dưới da và sụt vài kilogram chỉ trong vài tuần ngắn ngủi.

Các bệnh lý tiêu hóa khiến cân nặng giảm nhanh chóng

Nếu bạn đang hoang mang khi cân nặng giảm nhanh chóng không rõ nguyên nhân dù chế độ ăn uống bình thường, hệ tiêu hóa chính là cơ quan cần được kiểm tra đầu tiên. Khi dạ dày, gan, tụy hoặc ruột gặp trục trặc, thức ăn đi vào cơ thể không thể phân giải và hấp thu trọn vẹn.

Nói thật, tôi từng chứng kiến nhiều người tự ý mua thuốc bổ hay sữa tăng cân về uống ròng rã mấy tháng trời nhưng kim cân vẫn đứng im, thậm chí còn tụt thêm.

Lý do rất đơn giản: đường ống dẫn và nhà máy chế biến dinh dưỡng bên trong đang bị hỏng. Khi niêm mạc ruột tổn thương hoặc thiếu hụt men tiêu hóa, toàn bộ protein và chất béo bạn nạp vào đều bị đào thải ra ngoài. Càng cố nhồi nhét thức ăn, hệ tiêu hóa càng quá tải và sinh ra đầy bụng, tiêu chảy kéo dài.

Viêm tụy mạn, xơ gan và u gan lành tính

Tuyến tụy đóng vai trò tiết ra các enzyme thiết yếu để tiêu hóa chất béo, đạm và tinh bột. Khi bị viêm tụy mạn, lượng enzyme này sụt giảm trầm trọng khiến người bệnh đi ngoài phân sống, phân có váng mỡ và gầy rộc đi nhanh chóng. Tương tự, xơ gan và các khối u gan làm suy giảm khả năng tổng hợp protein và dự trữ glycogen của cơ thể. Người bệnh xơ gan thường có nghịch lý là chân tay teo tóp gầy gò nhưng vùng bụng lại phình to do tích tụ dịch cổ trướng.

Viêm loét dạ dày - tá tràng

Viêm loét dạ dày - tá tràng không chỉ gây đau thượng vị, ợ chua mà còn là thủ phạm âm thầm làm giảm cân. Những cơn đau âm ỉ xuất hiện ngay sau khi ăn hoặc lúc đói khiến người bệnh nảy sinh tâm lý sợ ăn, ăn ít đi theo phản xạ tự nhiên để tránh đau. Nếu ổ loét ở vùng hành tá tràng gây hẹp môn vị, thức ăn bị ứ đọng lại trong dạ dày gây nôn ói liên tục, làm cơ thể mất nước và suy dinh dưỡng cấp tính.

Các nguyên nhân nội tiết, nhiễm trùng và tâm lý khác

Ngoài khối u và bệnh đường ruột, rối loạn nội tiết tố (như cường giáp, đái tháo đường) hoặc các bệnh nhiễm trùng mạn tính cũng đẩy nhanh tốc độ đốt cháy năng lượng của cơ thể. Đôi khi, yếu tố tâm lý căng thẳng kéo dài lại là nguyên nhân gốc rễ ít ai ngờ tới.

Thực tế thì cơ thể con người vận hành giống như một cỗ máy nhạy cảm với hormone.

Khi tuyến giáp hoạt động quá mức (cường giáp), nhịp tim tăng nhanh, thân nhiệt tăng và quá trình trao đổi chất bị ép chạy ở tốc độ cao liên tục khiến bạn ăn nhiều nhưng vẫn gầy.

Ở bệnh đái tháo đường chưa kiểm soát, tế bào không thể sử dụng đường glucose trong máu để tạo năng lượng nên cơ thể buộc phải phá hủy mô mỡ và cơ bắp để bù đắp. Các rối loạn tâm thần như trầm cảm hay lo âu kéo dài cũng chiếm khoảng 10 - 23% nguyên nhân gây giảm cân thông qua việc ức chế trung tâm điều khiển cảm giác ngon miệng ở não bộ ^[5].

Khi nào cần đi khám bác sĩ ngay lập tức?

Bạn cần đến cơ sở y tế thăm khám ngay khi mức sụt cân vượt quá 5% trọng lượng cơ thể trong vòng 6 tháng mà không rõ lý do, đặc biệt khi đi kèm các dấu hiệu báo động đỏ. Việc chần chừ tự theo dõi tại nhà có thể làm mất đi giai đoạn vàng để điều trị hiệu quả.

Đây chính là sai lầm chết người mà tôi đã nhắc ở đầu bài: nhiều người cứ chờ đến khi cơ thể đau đớn dữ dội mới chịu đi bệnh viện, trong khi sụt cân nhiều có nguy hiểm không chính là dấu hiệu cảnh báo sớm nhất.

Hiếm khi tôi thấy một ca sụt cân trên 5kg trong vài tháng mà lại hoàn toàn vô hại.

Nếu bạn nặng 60kg và tự nhiên sụt mất 3kg trở lên trong nửa năm qua, hãy đặt lịch khám nội tổng quát ngay.

Đừng đợi thêm nữa. Các triệu chứng cảnh báo nguy hiểm cần ưu tiên kiểm tra gấp bao gồm: Sốt nhẹ kéo dài về chiều hoặc vã mồ hôi trộm ướt đẫm áo vào ban đêm. Chán ăn mất cảm giác ngon miệng hoàn toàn, đầy bụng khó tiêu kéo dài trên 2 tuần. Thay đổi thói quen đại tiện, đi ngoài phân đen, phân lẫn máu hoặc tiêu chảy mạn tính. Ho khan, ho ra máu, khó thở hoặc khàn tiếng không rõ nguyên nhân. Cơ thể mệt mỏi rã rời, hoa mắt chóng mặt do thiếu máu hoặc sờ thấy hạch, khối u bất thường dưới da.

Lưu ý: Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo y khoa tổng quát và không thay thế cho chẩn đoán lâm sàng. Nếu tình trạng giảm cân diễn ra nhanh chóng kèm theo suy nhược, bạn cần trực tiếp gặp bác sĩ chuyên khoa để được chỉ định xét nghiệm máu, siêu âm, nội soi tiêu hóa hoặc chụp cắt lớp vi tính (CT) nhằm xác định chính xác nguyên nhân sụt cân nhanh.

Phân biệt sụt cân do chế độ sinh hoạt và sụt cân bệnh lý

Sụt cân sinh lý (Chủ động / Tạm thời)

• Thay đổi khẩu phần ăn kiêng, tăng cường tập luyện thể thao, làm việc quá sức hoặc căng thẳng ngắn hạn

• An toàn nếu giữ ở mức độ vừa phải, không gây suy nhược hệ miễn dịch

• Cơ thể vẫn tỉnh táo, ăn ngủ bình thường và cân nặng nhanh chóng phục hồi khi nghỉ ngơi, ăn uống lại

• Diễn ra từ từ, có kiểm soát (thường từ 0.5 - 1kg mỗi tuần khi đang trong chế độ giảm cân)

Sụt cân bệnh lý (Ngoài ý muốn) - Cần thăm khám

• Xảy ra tự nhiên dù chế độ ăn uống và sinh hoạt hằng ngày không hề thay đổi

• Cảnh báo các bệnh lý ác tính, bệnh tiêu hóa mạn tính hoặc rối loạn nội tiết cần can thiệp y tế sớm

• Luôn kèm theo mệt mỏi kiệt sức, chán ăn, sốt nhẹ, đau âm ỉ nội tạng hoặc rối loạn tiêu hóa

• Giảm nhanh bất thường, vượt ngưỡng 5% trọng lượng cơ thể trong vòng 6 - 12 tháng

Hành trình tìm nguyên nhân sụt 6kg trong 3 tháng của anh Hùng tại TP.HCM

Anh Hùng, 44 tuổi, trưởng phòng kinh doanh tại Quận 3, TP.HCM, bất ngờ sụt từ 68kg xuống 62kg chỉ trong 3 tháng dù vẫn ăn uống bình thường. Ban đầu, anh nghĩ do áp lực chạy doanh số cuối năm nên chỉ mua thực phẩm chức năng bổ gan và vitamin về uống.

Sau một tháng dùng thuốc bổ, cân nặng vẫn tiếp tục giảm thêm 1.5kg kèm theo cảm giác đầy bụng, chán ăn và thỉnh thoảng đi ngoài phân lỏng. Anh cảm thấy hụt hơi khi leo cầu thang và bắt đầu hoang mang, mất ngủ vì lo sợ mình mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối.

Được gia đình khuyên nhủ, anh Hùng đến bệnh viện khám chuyên khoa Tiêu hóa và thực hiện xét nghiệm máu, siêu âm bụng cùng nội soi dạ dày. Kết quả loại trừ hoàn toàn khối u ác tính nhưng phát hiện anh bị viêm tụy mạn tính kết hợp viêm loét hành tá tràng mức độ nặng.

Nhờ tuân thủ phác đồ điều trị thuốc ức chế tiết axit, bổ sung men tụy hỗ trợ tiêu hóa và kiêng rượu bia tuyệt đối, hệ tiêu hóa của anh dần ổn định. Sau 4 tháng điều trị, anh Hùng đã tăng lại được 4kg và lấy lại thể lực làm việc bình thường.