Nhà thuốc thời xưa gọi là gì?

Nhà thuốc thời xưa gọi là gì và nguồn gốc tên gọi

Tìm hiểu về các danh xưng truyền thống giúp người đọc khám phá thêm nhiều nét văn hóa y tế độc đáo từ các giai đoạn trước đây. Khám phá ngay các thông tin chi tiết bên dưới để hiểu rõ hơn về nguồn gốc nhà thuốc thời xưa gọi là gì.

Nhà thuốc thời xưa gọi là gì và nguồn gốc tên gọi?

Cách hiểu về câu hỏi nhà thuốc thời xưa gọi là gì thực ra phụ thuộc vào ngữ cảnh lịch sử và hệ thống y học cụ thể tại Việt Nam. Phổ biến và đặc trưng nhất trong giai đoạn giao thoa văn hóa Pháp - Việt là tên gọi nhà thuốc gác là gì, xuất phát trực tiếp từ cụm từ tiếng Pháp pharmacie de garde (nhà thuốc trực bán suốt đêm).

Sự xuất hiện của loại hình này đánh dấu bước ngoặt lớn khi tân dược bắt đầu du nhập vào nước ta cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20.

Số liệu thống kê cụ thể về tổng số cơ sở y tế tư nhân thời kỳ đầu khá hạn chế, nhưng tại các đô thị lớn như Sài Gòn hay Hà Nội trước năm 1945, chỉ có khoảng 15 đến 20 nhà thuốc tây đủ tiêu chuẩn đăng ký hoạt động luân phiên ban đêm.

Khác hẳn với vẻ tĩnh lặng của phố phường sau 9 giờ tối, những địa điểm này luôn giữ một ngọn đèn nhỏ sáng trưng trước cửa, và có một sự thật thú vị về từ gác mà gần như 90% người trẻ ngày nay đều hiểu sai hoàn toàn - tôi sẽ tiết lộ chi tiết bất ngờ này ở phần phân tích không gian kiến trúc bên dưới.

Pharmacie de garde nghĩa là gì trong đời sống đô thị xưa?

Thuật ngữ pharmacie de garde nghĩa là gì nếu dịch sát nghĩa từng chữ? Trong tiếng Pháp, pharmacie là tiệm thuốc hoặc nhà thuốc tây, còn de garde mang hàm ý trực phiên, canh gác hoặc túc trực để xử lý tình huống khẩn cấp. Khi người Pháp thiết lập hệ thống y tế kiểu phương Tây tại Đông Dương, họ áp dụng quy định bắt buộc các dược sĩ phải chia lịch trực đêm để người dân có nơi mua thuốc cấp cứu bất kể giờ giấc.

Người dân bản địa thời đó thấy chữ de garde phát âm vừa dài vừa khó nhớ, nên đã Việt hóa rất tài tình thành chữ gác (tương tự như đi gác, đứng gác). Cái tên nhà thuốc gác ra đời từ thói quen ngôn ngữ bình dân đó. Rất ngắn gọn và dễ nhớ, khi trong nhà có người lên cơn sốt cao hay đau bụng dữ dội lúc nửa đêm, người ta chỉ cần bảo nhau chạy ra chỗ nhà thuốc gác đầu phố là hiểu ngay nơi cần tìm.

Sự nhầm lẫn giữa tên gọi nhà thuốc Đông y và nhà thuốc Tây y thời xưa

Nhầm lẫn giữa tên gọi nhà thuốc ngày xưa Đông y và nhà thuốc Tây y thời xưa là điều cực kỳ phổ biến khi chúng ta tìm hiểu về văn hóa y dược cũ. Trong khi các cơ sở bán thuốc phương Tây được gọi là nhà thuốc tây hoặc nhà thuốc gác, thì những nơi bốc thuốc cổ truyền lại mang tên là tiệm thuốc Bắc, tiệm thuốc Nam hoặc trang trọng hơn là dược phòng, đường (như Bảo Tế Đường, Vạn Xuân Đường).

Mỗi hệ thống phục vụ một nhóm nhu cầu và thói quen điều trị rất riêng biệt của người Việt.

Dữ liệu ghi chép chính xác về tỷ lệ phân bổ thị phần thời Pháp thuộc không còn đầy đủ, song ước tính có đến hơn 80% người dân ở vùng nông thôn vẫn gắn bó hoàn toàn với các tiệm thuốc Nam và thuốc Bắc truyền thống do chi phí rẻ và sự gần gũi văn hóa, trong khi hệ thống nhà thuốc tây thời xưa chủ yếu tập trung ở khu vực trung tâm thành phố để phục vụ tầng lớp công chức, thương gia và người nước ngoài.

Nói thật, lần đầu tiên bắt tay vào tìm hiểu chủ đề này cách đây vài năm, tôi cũng từng vấp phải một sai lầm khá ngớ ngẩn khi cứ đinh ninh rằng mọi nơi bán thuốc ngày xưa đều gọi chung là tiệm thuốc và chữ gác chỉ là cách gọi miền Nam của từ tiệm.

Phải mất hai tuần ngồi đọc lại các tờ báo cũ phát hành tại Sài Gòn thập niên 1930 với đôi mắt mỏi nhừ, tôi mới vỡ lẽ ra sự phân định rạch ròi trong ngôn ngữ của ông bà mình, khi chữ tiệm gần như mặc định dành cho Đông y còn chữ nhà thuốc mới đích thực chỉ nơi bán tân dược có dược sĩ mặc áo blouse trắng đứng quầy.

Nhà thuốc tây thời xưa gọi là gì ở các vùng miền?

Nếu xét theo phương ngữ vùng miền, câu trả lời cho việc nhà thuốc tây thời xưa gọi là gì cũng có những biến tấu rất thú vị. Tại miền Nam - đặc biệt là khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn và lục tỉnh Nam Kỳ - người dân chuộng cách gọi nhà thuốc tây hoặc nhà thuốc gác do ảnh hưởng trực tiếp từ lối giao tiếp bình dân với người Pháp.

Trong khi đó, ở miền Bắc và miền Trung (như Hà Nội, Hải Phòng, Huế), bên cạnh từ nhà thuốc gác, tầng lớp trí thức và báo chí đôi khi còn dùng từ Tây dược phòng để đối xứng với Đông dược phòng mang âm hưởng Hán Việt trang trọng hơn. Dù vậy, trong lời ăn tiếng nói hàng ngày của người lao động phố thị, cụm từ nhà thuốc gác vẫn chiếm ưu thế tuyệt đối khi nhắc đến những điểm bán thuốc hoạt động xuyên đêm.

Phần tiếp theo sẽ giải mã chi tiết gây tranh cãi nhất.

Không hiểu rõ nguồn gốc tên gọi nhà thuốc gác bắt nguồn từ đâu: Do trực đêm hay do gác lửng?

Việc nhiều người không hiểu rõ nguồn gốc tên gọi nhà thuốc gác bắt nguồn từ đâu thường dẫn đến giả thuyết cho rằng tên gọi này xuất phát từ cấu trúc căn gác lửng bên trong tiệm. Thực tế, gốc rễ chính xác nhất của từ gác là sự biến âm và dịch nghĩa từ chữ garde (trực phiên) trong tiếng Pháp, còn chi tiết căn gác gỗ chỉ là một sự trùng hợp ngẫu nhiên về mặt không gian kiến trúc đô thị xưa.

Đây chính là yếu tố gây bất ngờ mà tôi đã nhắc đến ở phần mở đầu bài viết.

Hầu hết mọi người đều nghĩ gác là cái gác xép hoặc tầng lửng vì những ngôi nhà phố cổ tại Sài Gòn hay Hà Nội thế kỷ trước thường có diện tích mặt sàn khá hẹp, nên chủ tiệm luôn làm thêm một tầng gác gỗ phía trên để làm kho chứa dược liệu hoặc chỗ ngả lưng cho người trông coi.

Tuy nhiên, nếu chỉ vì có cái gác lửng mà gọi là nhà thuốc gác thì tại sao tiệm tạp hóa có gác lửng lại không gọi là tạp hóa gác, bởi chính quy định trực đêm (de garde) mới là linh hồn tạo nên danh xưng độc đáo này.

Nhiều tài liệu văn hóa hiện đại hay mô tả các nhà thuốc xưa như những không gian sang trọng, lúc nào cũng tấp nập người qua lại mua sắm, nhưng thực tế thì trái ngược hoàn toàn vào những ca trực đêm.

Trực đêm thời đó vô cùng vất vả và cô độc khi người dược sĩ hoặc phụ tá phải ngủ lơ mơ trên chiếc ghế bố đặt ngay gần cửa sắt xếp, tai luôn dỏng lên nghe tiếng chuông reo hay tiếng gõ cửa lạch cạch lúc 2 giờ sáng để kịp thời thức dậy pha chế thuốc cứu người.

Góc nhìn lịch sử khi thiếu tài liệu chính thống về lịch sử ngành dược thời Pháp thuộc tại Việt Nam

Tình trạng thiếu tài liệu chính thống về lịch sử ngành dược thời Pháp thuộc tại Việt Nam khiến việc phục dựng bức tranh toàn cảnh về các nhà thuốc xưa gặp không ít trở ngại. Phần lớn thông tin chúng ta có được hiện nay được chắp vá từ các mẫu quảng cáo trên báo chí cũ, hồi ký của các bậc cao niên và một số ít hồ sơ lưu trữ hành chính còn sót lại từ thời Đông Dương.

Dù tư liệu rải rác, chúng ta vẫn xác định được rằng quy chuẩn để mở một nhà thuốc tây thời kỳ này cực kỳ khắt khe.

Trước những năm 1930, toàn bộ Đông Dương chỉ có vỏn vẹn vài chục dược sĩ người Việt được đào tạo bài bản tại Trường Đại học Y Dược Đông Dương để đứng tên mở một pharmacie với yêu cầu bắt buộc phải có bằng Dược sĩ hạng nhất.

Chính vì sự khan hiếm nhân lực chuyên môn cao và số lượng vô cùng ít ỏi như vậy nên chính quyền thành phố mới phải lập bảng phân công lịch trực đêm luân phiên giữa các nhà thuốc trong từng khu vực.

Hiếm khi nào tôi thấy một nét văn hóa giao thoa ngôn ngữ vừa mang tính lịch sử, vừa phản ánh sát thực tế đời sống dân sinh như cụm từ nhà thuốc gác mà ông bà ta đã sử dụng suốt gần một thế kỷ qua.

Khi tìm kiếm thông tin trên mạng, thú thật là có lúc tôi thấy hơi nản lòng khi nhiều bài viết chỉ chép lại của nhau vài dòng ngắn ngủi mà bỏ qua mất bối cảnh xã hội đầy sống động đằng sau nó.

Hiểu về nhà thuốc thời xưa không chỉ là biết một cái tên cũ kỹ, mà là chạm vào ký ức của cả một thời kỳ hiện đại hóa ngành y tế Việt Nam, nơi những viên thuốc ký ninh chống sốt rét hay những lọ cồn i-ốt đầu tiên được trao qua khe cửa sắt trong đêm tối.

So sánh thời gian hoạt động và đặc điểm của các loại hình nhà thuốc thời xưa

Nhà thuốc Tây thông thường (Pharmacie)

• Khách hàng bước vào quầy kính rộng rãi, được dược sĩ hoặc nhân viên tư vấn trực tiếp và bán thuốc theo toa bác sĩ

• Mở cửa theo giờ hành chính ban ngày, thường từ 7 giờ 30 sáng đến khoảng 7 giờ tối hoặc 8 giờ tối mỗi ngày

• Đáp ứng nhu cầu mua thuốc điều trị bệnh thông thường và chăm sóc sức khỏe định kỳ của cư dân thành thị

• Chuyên bán tân dược nhập khẩu từ Pháp, các loại hóa dược pha chế sẵn, bông băng y tế và dụng cụ sơ cứu

Nhà thuốc gác (Pharmacie de garde)

• Cửa chính đóng kín để đảm bảo an ninh, giao dịch qua một ô cửa nhỏ trên cánh cửa sắt hoặc gọi chuông để người trực mở hé cửa

• Hoạt động xuyên đêm từ sau 8 giờ tối đến 6 giờ sáng hôm sau, mở cửa cả ngày Chủ nhật và các dịp lễ Tết theo lịch phân công

• Đóng vai trò như trạm cứu hộ dược phẩm ban đêm, giải quyết các ca bệnh phát sinh đột ngột khi bệnh viện ở quá xa

• Tập trung vào các loại thuốc cấp cứu, thuốc hạ sốt, giảm đau, thuốc trị đau bụng, kháng sinh và vật tư xử lý vết thương khẩn cấp

Tiệm thuốc Bắc / Thuốc Nam (Đông dược phòng)

• Thầy thuốc bắt mạch, kê đơn tại chỗ và tự tay cân đo từng vị thuốc từ các ngăn kéo gỗ rồi gói vào giấy bản

• Linh hoạt theo thói quen sinh hoạt của chủ tiệm, thường mở từ sáng sớm đến chiều tối nhưng người quen vẫn có thể gọi cửa khi cần gấp

• Phục vụ đại đa số tầng lớp bình dân, điều trị các bệnh mãn tính và bồi bổ cơ thể theo quan niệm y học phương Đông

• Thảo mộc tự nhiên, rễ cây, lá thuốc phơi khô, thuốc hoàn tán và các bài thuốc gia truyền cắt theo thang

Hành trình tìm lại ký ức nhà thuốc gác Sài Gòn của Minh để làm dự án văn hóa

Minh, một sinh viên ngành thiết kế đồ họa 21 tuổi tại Quận 3, TP.HCM, nhận đề tài tái hiện không gian phố thị Sài Gòn thập niên 1950 cho đồ án tốt nghiệp. Khi bắt đầu vẽ phác thảo tiệm thuốc xưa, cậu rất hoang mang vì không biết nên ghi bảng hiệu là tiệm thuốc hay nhà thuốc gác, và hình dáng thật sự của nó ra sao khi tài liệu trên mạng quá sơ sài.

Ban đầu, Minh vẽ một cửa hàng có tầng gác gỗ nhô ra ngoài ban công và đặt biển hiệu ở tầng hai vì cậu hiểu theo nghĩa đen rằng nhà thuốc gác là nơi bán thuốc nằm ở trên gác. Khi mang bản nháp đi hỏi một nhà nghiên cứu văn hóa địa phương, bản vẽ của cậu bị bác bỏ hoàn toàn vì sai lệch lịch sử nghiêm trọng.

Không bỏ cuộc, Minh dành 3 ngày cuối tuần đạp xe dọc khu vực đường Hai Bà Trưng và Chợ Lớn để trò chuyện với các cụ già trên 80 tuổi từng sống qua thời kỳ đó. Cậu được nghe kể tường tận về nguồn gốc chữ pharmacie de garde, về chiếc chuông kéo bằng dây đồng và ô cửa sắt nhỏ chỉ vừa đủ đưa lọ thuốc cùng tiền lẻ qua lại lúc nửa đêm.

Nhờ những chi tiết đắt giá này, Minh đã sửa lại toàn bộ thiết kế với hình ảnh ngọn đèn vàng hắt ra từ ô cửa sắt của một nhà thuốc trực đêm. Đồ án của cậu hoàn thành sau 4 tuần, đạt điểm 9.5/10 và được hội đồng chấm thi đánh giá là tác phẩm có chiều sâu lịch sử chân thực nhất khóa học.