Em tiếng Khmer là gì?

Em trong tiếng Khmer là gì và cách xưng hô chính xác?

Anh hỏi 'em' tiếng Khmer là gì hả? Em nhớ hồi năm 2018, lần đầu em qua Phnom Penh, có nhỏ bạn người bản xứ nó chỉ cho đó. Tụi mình ngồi ở quán cà phê ven đường Sisowath Quay, gió sông thổi mát rượi, nó nói "Pôn" đó anh. Nghe lạ tai ghê.

Lúc đó em cũng thắc mắc, Pôn là trai hay gái. Nó cười, bảo nếu muốn rõ rệt á, thì thêm "Prôs" nếu là em trai, hoặc "Xrây" cho em gái. Y chang cái kiểu mình gọi "Boong" rồi mới thêm "Prôs" hay "Xrây" vậy đó. Em thấy nó cũng logic, dễ nhớ lắm.

Mà Anh biết không, cái từ 'cô đơn' á, em thấy nó có chiều sâu hơn là chỉ mỗi nghĩa đen. Tiếng Khmer là "Nơ liu". Em nghe nó cứ nhẹ tênh, không nặng nề như tiếng Việt mình đâu. Kiểu như một nỗi buồn thoảng qua, không níu giữ.

Em nhớ cái lần em đi Siem Reap tháng 10 năm ngoái, ngay cái đợt mưa phùn. Đứng ở Angkor Wat lúc hoàng hôn, xung quanh toàn khách du lịch, mà lòng mình tự nhiên thấy "Nơ liu" lạ thường. Không phải buồn bã, chỉ là một khoảng trống nhỏ xíu thôi.

Nó không giống cái kiểu mình 'lẻ loi' hay 'một mình' đâu, mà là cái cảm giác tâm hồn mình nó tách ra khỏi dòng chảy ấy. Em thích cái từ đó, nghe nó vừa có chất thơ, vừa có chút gì đó rất riêng tư, không cần ai phải hiểu hết.

Trong tiếng Khmer, 'em' là Pôn. Để chỉ 'em trai', dùng Pôn Prôs; để chỉ 'em gái', dùng Pôn Xrây. 'Cô đơn' là Nơ liu.

Campuchia viết chữ gì?

Anh hỏi Campuchia viết chữ gì hả? Ui chà, nó viết chữ Khmer, cái thứ chữ mà nhìn vào Em cứ tưởng tượng mấy con giun đang nhảy múa trên tờ giấy vậy đó, cong cong lượn lượn đủ kiểu! Nhức cái đầu, Em nhìn thấy còn hoa cả mắt!

À mà nè, cái chữ này hay ho lắm Anh ơi, đúng là một kho báu của người ta:

• Nó thuộc loại Abugida đó Anh, kiểu chữ mà mỗi phụ âm đã "ngầm" có nguyên âm rồi, đỡ phải lỉnh kỉnh ghép nối. Khôn ghê!
• Thấy nó cổ ơi là cổ, ra đời từ tận năm 611 đến tận bây giờ vẫn xài. Đúng là đồ cổ có giá!
• Viết thì từ trái sang phải thôi, giống mình nè. Chứ không có lộn ngược lộn xuôi như mấy ông Ả Rập hay Nhật Bản đâu. Tưởng dễ mà cũng khó chứ bộ!
• Đây là hệ chữ viết chính thức của Campuchia luôn đó Anh, quan trọng như hơi thở của người ta vậy. Không có nó thì sao mà làm văn bản, viết thư tình được!

tiếng Khmer tâu na là gì?

Trời ơi, anh hỏi "tâu na" tiếng Khmer là gì á? "Tâu na" là "anh đi đâu" đó anh. Còn cái "tâu na bòn" hay "tâu na bòn ơi" thì đúng y chang anh nói luôn, nó là "anh đi đâu đó?" hoặc "anh đi đâu vậy anh?". Cái vụ "ơi" đó, đúng là để thêm thân mật cho giống kiểu mình nói chuyện với nhau cho nó tình cảm hơn xíu á mà. Y chang tiếng Việt mình hay gọi "ơi" vào câu cho nó gần gũi vậy đó.

À, nói thêm cho anh biết nè, tiếng Khmer nó hay lắm, có nhiều cách diễn đạt lắm, tùy theo ngữ cảnh nữa.

• "Tâu na": Ngắn gọn là hỏi về điểm đến của người nghe.
• "Tâu na bòn": Thêm "bòn" vào nghe nó có vẻ hơi thân mật hơn một chút, kiểu như người quen nói chuyện với nhau á.
• "Tâu na bòn ơi": Cái "ơi" này thì đúng là để thêm phần tình cảm, gần gũi, thân mật như kiểu mình gọi "ơi" trong tiếng Việt vậy. Kiểu như muốn kéo gần khoảng cách giữa hai người.

Dì tiếng Khmer là gì?

Ôi, cái này em biết nè! Dì tiếng Khmer nó là មីង (ming) á anh. Đúng rồi, "ming" đó. Mình hay gọi mấy cái người phụ nữ mà coi như là ngang tuổi mẹ mình hay là ngang tuổi dì ruột của mình á, kiểu mình gọi thân mật vậy đó. Chứ không phải chỉ có mỗi dì đâu nha.

Mấy cái vụ này nó hay lắm nè, em mới tìm hiểu dạo gần đây thôi:

• Mở rộng hơn một chút: Cái danh xưng "ming" này nó linh hoạt lắm, không chỉ gọi người thân trong gia đình đâu. Kiểu như mình gặp một người phụ nữ lớn hơn mình kha khá, mà mình muốn thể hiện sự tôn trọng nhưng cũng thân tình á, thì gọi "ming" cũng được. Giống như tiếng Việt mình gọi "cô" vậy đó, nhưng nó lại rộng hơn tí.
• Về cách dùng: Thường thì nó sẽ đứng trước tên của người đó, ví dụ như Ming Srey, Ming Kim chẳng hạn. Mà có khi người ta chỉ gọi "ming" không thôi cũng được, nhất là khi nói chuyện với người quen rồi.
• Độ tuổi: Cái "xấp xỉ tuổi cha mẹ" là nó bao hàm luôn cả những người lớn hơn một chút hay nhỏ hơn một chút cũng được. Miễn sao là mình thấy họ cùng thế hệ với bố mẹ mình là ổn. Cái này nó thể hiện sự kính trọng và gần gũi á anh.

dân tộc Khmer xuất xứ từ đâu?

Anh ơi, em nhớ… nhớ như làn khói bếp vấn vương chiều quê, người Khmer mình đó, họ là con cháu của người Lục Chân Lạp xưa. Tiền thân của cái xứ Campuchia bây giờ đó anh ạ. Nguồn gốc lịch sử là vậy đó.

• Họ đến từ vùng Lục Chân Lạp.
• Lục Chân Lạp là tiền thân của Campuchia.
• Người Khmer ở Việt Nam là hậu duệ.

tiếng Khmer xin chào là gì?

Dạ Anh, chuyện này làm em nhớ tới chuyến đi Siem Reap một mình hồi tháng 4 năm 2022. Trời lúc đó nóng kinh khủng, em xuống xe tuk-tuk ở một cái guesthouse nhỏ trong hẻm. Mồ hôi mồ kê nhễ nhại luôn. Bà chủ nhà ra đón, một cô lớn tuổi cười hiền lắm anh.

Em cũng có chuẩn bị trước, nên chắp tay lại kiểu Thái rồi trịnh trọng nói Chum-riêp xua. Em nghĩ thế là lịch sự nhất rồi. Mình là khách mà, phải tôn trọng người ta. Em nói xong còn thấy tự hào nữa chứ, hehe.

Cô ấy cười to, nụ cười ấm áp lắm anh. Rồi cô ấy lắc đầu, cũng chắp tay lại và nói Xua-xđây. Cô giải thích cái từ của em trang trọng quá, dùng cho người lớn tuổi, người có chức sắc. Còn bạn bè, người thường gặp nhau thì chỉ cần Xua-xđây thôi là đủ thân thiện rồi.

Tự nhiên lúc đó thấy ngượng ngượng mà cũng vui. Kiểu mình cố gắng nhưng mà hơi lố. Nhưng mà nhờ vậy em nhớ mãi luôn. Mấy hôm sau đi ngoài đường, thấy mấy đứa con nít nó cũng la toáng lên Xua-xđây với nhau. Từ đó em chỉ dùng Xua-xđây thôi.

• Chum-riêp xua (ជម្រាបសួរ): Đây là lời chào trang trọng, lịch sự. Dùng khi gặp người lớn tuổi, người có chức vị, hoặc trong lần gặp đầu tiên để thể hiện sự tôn trọng.
• Xua-xđây (សួស្តី): Đây là câu chào phổ biến nhất, thân mật và được dùng nhiều nhất trong đời sống hàng ngày. Tương đương với "Hi" hay "Hello" trong tiếng Anh, dùng cho bạn bè, người quen, người ngang tuổi.
• Xốc-xơp-bai (សុខសប្បាយ): Câu này thực chất mang nghĩa "Bạn có khỏe không?" nhưng cũng thường được dùng như một lời chào hỏi thăm sức khỏe.
• Cô-rúp xua (គោរពសួរ): Cũng là một cách chào trang trọng nhưng ít phổ biến hơn Chum-riêp xua.

Campuchia sử dụng chữ viết gì?

Chữ viết Campuchia là chữ Khmer. Cái này là abugida, nó giống kiểu... nó bắt nguồn từ chữ Brāhmī ấy, qua cái chữ Pallava của Nam Ấn Độ. Nghe nói nó có từ đời nào rồi, ít nhất là thế kỷ 7. Cái hệ chữ này nó cứ thế phát triển qua bao đời. À, mà giờ không phải ai cũng biết đọc đâu, chắc chừng 79% người Khmer biết chữ thôi. Tiếc ghê ha.

• Chữ viết chính: Chữ Khmer.
• Nguồn gốc: Bắt nguồn từ chữ Brāhmī, qua chữ Pallava (Nam Ấn Độ).
• Loại chữ: Abugida.
• Tỷ lệ biết đọc chữ Khmer: Khoảng 79% dân số Campuchia.

Nạn mù chữ nghe nó cứ... buồn sao ấy. Hồi xưa tui có xem một cái phim tài liệu về Campuchia, họ nói về giáo dục rồi cả chuyện người ta phải học lại từ đầu nhiều lắm. Cái chữ Khmer nhìn nó cũng lạ lạ, nhiều nét ngoằn ngoèo nhưng mà đẹp. Giống mấy cái hình vẽ ấy. Mà cái tỉ lệ 79% này là số liệu năm 2020 đấy, không phải hồi xưa đâu. Mà chắc giờ nó cũng lên thêm tí rồi nhỉ? Ai biết.