Đong đáy là gì?

0 lượt xem
Khái niệm đóng đáy là gì gắn liền với nghề đánh bắt thủy sản truyền thống ở vùng sông nước. Hoạt động này xuất hiện nhiều tại khu vực miền Nam, đặc biệt ở Đất Mũi Cà Mau. Người dân sử dụng hệ thống lưới và cọc cắm cố định theo dòng chảy tự nhiên. Phương thức thực hiện chia thành nhiều hình thức khác nhau theo từng không gian khai thác.
Góp ý 0 lượt thích

Đóng đáy là gì? Nghề sông nước miền Nam

Đóng đáy là phương thức khai thác thủy sản truyền thống ở vùng sông nước miền Nam, dùng hệ thống cọc và lưới đón dòng chảy tự nhiên để bắt cá tôm. Nghề này chia thành bốn loại chính tùy theo địa hình và độ sâu gồm đáy bè, đáy hàng cặm, đáy hàng sông và hàng khơi.

Đóng đáy là gì? Tổng quan về nghề khai thác truyền thống miền Nam

Đóng đáy là cách khai thác đánh bắt cá, tôm truyền thống quen thuộc của ngư dân miền Nam, đặc biệt ở vùng sông nước đất Mũi Cà Mau. Nghề này gồm bốn hình thức chính: đóng đáy bè, đáy hàng cặm hay hàng cạn, đáy hàng sông và hàng khơi. Ngư dân tận dụng dòng chảy để dẫn dụ thủy sản vào lưới.

Từ thời khai hoang mở cõi, cư dân vùng cực Nam đã dựa vào mạng lưới sông rạch chằng chịt để mưu sinh. Tại Cà Mau, tổng sản lượng thủy sản toàn tỉnh năm 2025 đạt khoảng 1.268.500 tấn, trong đó sản lượng tôm ước đạt khoảng 585.000 tấn.

Con số này cho thấy thủy sản vẫn là trụ cột kinh tế quan trọng, dù khai thác truyền thống ngày nay chịu nhiều áp lực từ biến đổi khí hậu và môi trường. Nói thật, nhìn cảnh ngư dân thức trắng đêm giữa dòng nước xoáy mới thấy nghề này nhọc nhằn thế nào.

Đóng đáy có mấy loại? Đặc điểm từng hình thức phổ biến

Nghề đóng đáy có bốn loại hình chính gồm đóng đáy bè, đáy hàng cặm hay còn gọi là hàng cạn, đáy hàng sông và hàng khơi. Mỗi kiểu đóng đáy gắn với độ sâu, địa hình luồng lạch và sức chảy khác nhau. Hiểu đúng từng loại giúp bạn hình dung rõ cách người miền Nam thích ứng với tự nhiên.

Đóng đáy bè và đáy hàng cặm (hàng cạn)

Đóng đáy bè thường gắn với những dòng sông lớn có lưu lượng và tốc độ nước thay đổi rõ rệt theo thủy triều. Ngư dân neo giữ hệ thống cọc, bè và miệng lưới sao cho đón trọn luồng cá tôm di chuyển theo dòng chảy. Cách làm này đòi hỏi kinh nghiệm chọn vị trí ít vật cản nhưng vẫn đủ lực nước để giữ miệng đáy mở rộng.

Đáy hàng cặm hay hàng cạn lại phù hợp hơn ở khu vực có độ sâu vừa phải hoặc vùng cạn ven luồng. Nhiều người nghĩ đóng ở chỗ cạn thì nhẹ sức hơn. Không hẳn vậy. Khi mực nước dao động mạnh, cọc cắm và lưới dễ bị xô lệch hoặc vướng bùn rác nếu không gia cố kỹ. Tôi cũng từng tưởng làm ngư cụ cạn thì dễ xoay xở, nhưng ra thực địa mới thấy bùn lún và dòng xoáy vất vả chẳng kém.

Đáy hàng sông và hàng khơi ở vùng ven biển Cà Mau

Đáy hàng sông bố trí thành từng dãy trên các tuyến sông lớn, nơi thủy triều ra vào đều đặn mỗi ngày. Dọc theo các luồng sông như sông Cửa Lớn ở Cà Mau, các hàng đáy tạo nên khung cảnh đặc trưng của đời sống sông nước. Ngư dân phải canh khoảng cách giữa các dàn đáy để không cản trở luồng di chuyển của thủy sản lẫn tàu thuyền.

Hàng khơi hướng ra vùng cửa biển hoặc khu vực nước sâu rộng hơn, nơi sóng gió và dòng chảy mạnh hơn nhiều so với trong sông. Ngư dân thường dựng chòi nhỏ rộng khoảng 4 đến 10 mét vuông giữa vùng nước rộng để nghỉ ngơi, canh lưới và thu gom thủy sản. Chòi nhỏ giữa sóng nước mênh mông mang lại cảm giác vừa bình yên vừa nhiều thử thách.

Cách canh con nước lớn ròng và đổ đục trong nghề đóng đáy

Nghề đóng đáy vận hành theo nhịp con nước lớn ròng và thời điểm đổ đục để thu gom cá tôm hiệu quả. Thủy triều lên xuống tạo ra dòng chảy đẩy thủy sản trôi vào miệng đáy rồi dồn về phần đuôi lưới. Làm nghề này mà lệch nhịp con nước thì coi như hụt mẻ.

Trong chu kỳ thủy triều, nước lớn là lúc nước dâng cao còn nước ròng là khi nước rút xuống theo từng con nước trong ngày. Ngoài ra, người miền Tây còn phân biệt nước rong là kỳ nước lên cao nhất quanh ngày rằm và mùng một hoặc ngày ba mươi âm lịch, kéo dài khoảng 3 đến 5 ngày. Khi dòng chảy đổi chiều và đạt độ mạnh nhất, ngư dân tiến hành đổ đục - thao tác kéo phần đuôi lưới để lấy cá, tôm, ba khía và phân loại ngay trên ghe.

Cứ nghĩ chỉ cần thả lưới rồi chờ nước chảy là có cá mang về. Thực tế thì không đơn giản như vậy. Khi nước rong hoặc mưa lớn đầu mùa, rác trôi và bùn lắng có thể làm nghẹt miệng đáy, khiến hiệu suất bắt giảm rõ rệt. Người làm đáy phải túc trực canh chừng, vệ sinh lưới và tính toán từng con nước để không bỏ lỡ lúc thủy sản đi dày.

An toàn giao thông thủy ban đêm quanh các hàng đáy

An toàn giao thông thủy ban đêm quanh các hàng đáy là vấn đề sống còn cho cả ngư dân lẫn phương tiện qua lại. Hệ thống cọc, neo và lưới chăng trên sông nước dễ trở thành chướng ngại vật nếu thiếu tín hiệu cảnh báo rõ ràng. Ban đêm tầm nhìn hạn chế, chỉ một phút lơ là cũng đủ gây va chạm.

Tại Cà Mau, công tác bảo đảm trật tự an toàn giao thông đường thủy nội địa luôn được chú trọng, nhất là bước vào mùa mưa bão khi dòng chảy phức tạp và gió giật mạnh. Với người làm nghề đóng đáy, việc lắp đèn báo hiệu, giữ đúng hành lang luồng lạch và trang bị áo phao là nguyên tắc bắt buộc. Mọi người thường nói làm ăn trên sông nước phải giữ an toàn lên đầu, vì của cải mất còn làm lại được chứ người gặp nạn thì khó lường.

Đời sống mưu sinh và giá trị văn hóa nghề đóng đáy ở đất Mũi Cà Mau

Nghề đóng đáy ở đất Mũi Cà Mau không chỉ là kế sinh nhai mà còn là nét văn hóa đặc trưng của cư dân vùng sông nước. Qua nhiều thế hệ, nghề này gắn liền với sự kiên nhẫn, tinh thần gắn kết cộng đồng và tri thức dân gian về dòng chảy. Dù nhịp sống hiện đại thay đổi, câu chuyện về những chuyến đi đáy vẫn lưu giữ hồn quê phương Nam.

Nhiều người cho rằng nghề đánh bắt thủ công dần thu hẹp trước nuôi trồng công nghệ cao. Đúng là diện tích và mô hình nuôi tôm hiện đại tại Cà Mau đã mở rộng mạnh mẽ, nhưng nghề đáy vẫn giữ chỗ đứng riêng ở các tuyến sông lớn. Khó lắm, đừng nghĩ nghề sông nước dễ ăn khi ngày nắng rát mặt mà đêm sương lạnh thấu da. Chính sự bền bỉ ấy tạo nên bản sắc riêng cho vùng đất cực Nam.

Phân biệt đáy bè và hàng khơi cùng các hình thức đóng đáy phổ biến

Bốn hình thức đóng đáy bè, đáy hàng cặm, đáy hàng sông và hàng khơi có cách bố trí và điều kiện khai thác khác nhau. Dưới đây là so sánh nhanh giữa hai hình thức tiêu biểu là đáy bè và hàng khơi.

Đóng đáy bè

• Chịu ảnh hưởng chủ yếu bởi sức chảy của dòng sông và biên độ triều lên xuống

• Neo giữ dàn bè, cọc và miệng lưới theo hướng dòng chảy để đón cá tôm di chuyển

• Thường đặt trên các dòng sông lớn có lưu lượng và nhịp thủy triều ra vào rõ rệt

Đóng đáy hàng khơi

• Đối mặt với sóng lớn và gió mạnh hơn, đòi hỏi neo chằng chắc chắn và theo dõi thời tiết sát sao

• Thường kết hợp chòi nhỏ khoảng 4 đến 10 mét vuông giữa vùng nước rộng để canh đáy và thu hoạch

• Hướng ra vùng cửa biển hoặc khu vực nước sâu rộng hơn, nơi dòng chảy và mặt nước thoáng rộng

Đóng đáy bè phù hợp với không gian sông lớn có dòng chảy đều theo triều, trong khi hàng khơi thích hợp ở vùng cửa biển hoặc nơi mặt nước rộng lớn hơn. Cả hai đều phụ thuộc chặt chẽ vào con nước và kinh nghiệm giữ ngư cụ an toàn. Lựa chọn hình thức nào phụ thuộc vào địa hình thực tế và khả năng đầu tư phương tiện của từng hộ.
Nếu muốn tìm hiểu thêm về vùng đất cực Nam, bạn hãy khám phá Đất Mũi Cà Mau có những gì nhé!

Hành trình giữ nghề và canh con nước của anh Tài ở Năm Căn, Cà Mau

Tài, ngư dân 36 tuổi ở huyện Năm Căn, Cà Mau, nối nghiệp đóng đáy hàng sông của gia đình giữa lúc dòng chảy và nguồn lợi thủy sản biến động thất thường. Anh mong giữ ổn định thu nhập cho vợ con mà vẫn bảo vệ ngư cụ.

Ban đầu, Tài cố định lưới sâu và giữ nguyên lịch đổ đục như trước. Kết quả là bùn rác tích tụ nhiều sau mưa lớn, làm rách lưới và khiến lượng tôm cá thu được giảm hẳn.

Sau vài mùa nước rong trôi qua, Tài nhận ra cần điều chỉnh độ mở miệng đáy theo từng con nước và kiểm tra dây neo sớm hơn trước khi nước ròng đổ mạnh. Anh cũng lắp thêm đèn cảnh báo ban đêm để tàu ghe qua lại dễ nhận biết.

Sau khoảng 3 tháng áp dụng cách làm linh hoạt này, số lần hư hại lưới giảm rõ rệt và sản lượng mỗi chuyến thu hoạch ổn định hơn khoảng 20% so với trước. Tài rút ra rằng làm nghề sông nước phải biết nương theo dòng chảy chứ không thể cứng nhắc.

Cách gia đình chị Lan tại Cần Thơ thích ứng khi chuyển hướng khai thác ven sông

Lan và chồng làm nghề sông nước ở Cần Thơ từng gặp khó khăn khi luồng chảy thay đổi và tàu thuyền qua lại đông đúc hơn vào ban đêm. Cả hai lo ngại nguy cơ va chạm và hiệu quả đánh bắt bấp bênh.

Lần đầu thử đặt lưới gần luồng chính để đón dòng chảy mạnh, gia đình chị vướng nhiều rác trôi và phải sửa ngư cụ liên tục. Mất hơn hai tuần dầm mưa sửa lưới, cả hai mệt rã rời vì công sức bỏ ra không tương xứng.

Nhận ra vấn đề nằm ở vị trí đặt ngư cụ và tín hiệu ban đêm, anh chị chuyển sang khu vực ít cản trở luồng tàu hơn và tăng cường kiểm tra đèn báo trước khi trời tối.

Trong vòng 2 tháng, tình trạng vướng rác và lo âu khi đi đêm giảm đáng kể, giúp việc thu hoạch diễn ra an toàn và đều đặn hơn. Chị Lan nhận thấy an toàn đường thủy và chọn đúng vị trí quan trọng hơn chạy theo dòng chảy lớn.

Những Thắc mắc Chung

Tôi chưa hình dung rõ cách thức hoạt động và cấu tạo của ngư cụ đáy trên sông nước?

Ngư cụ đáy hoạt động dựa trên nguyên lý dẫn dòng, dùng miệng lưới rộng đón thủy sản trôi theo nước chảy rồi dồn về phần đuôi lưới gọi là đục. Hệ thống cọc, neo hoặc bè giữ cố định vị trí để lưới không bị cuốn trôi. Khi con nước đạt độ thích hợp, ngư dân kéo đục lên để thu gom cá tôm.

Làm sao tránh nhầm lẫn giữa các hình thức đóng đáy như đáy bè, đáy hàng cặm, đáy sông và hàng khơi?

Bạn có thể phân biệt dựa vào vị trí và điều kiện dòng chảy. Đáy bè thường gắn với dòng sông lớn có nhịp triều rõ, đáy hàng cặm nằm ở vùng cạn hoặc độ sâu vừa, đáy hàng sông xếp thành hàng dọc tuyến sông, còn hàng khơi vươn ra vùng cửa biển hoặc mặt nước rộng.

Nghề đóng đáy phụ thuộc vào thủy triều và dòng chảy ra sao?

Dòng chảy tạo ra sức đẩy đưa thủy sản vào lưới, nên mọi thao tác đặt đáy và đổ đục đều xoay quanh con nước lớn ròng và nước rong. Nếu nước chảy quá yếu hoặc quá xiết vượt ngưỡng ngư cụ, lượng cá tôm vào lưới sẽ giảm hoặc dễ hư hỏng lưới. Ngư dân phải tính toán từng ngày âm lịch để làm việc cho khớp.

Cần lưu ý gì về an toàn đường thủy khi đi qua khu vực có hàng đáy vào ban đêm?

Phương tiện lưu thông ban đêm nên giảm tốc độ, quan sát kỹ đèn tín hiệu và giữ khoảng cách an toàn với các hàng đáy. Ngư dân cũng cần bật đèn cảnh báo đầy đủ và tránh lấn chiếm luồng chạy tàu chính. Sự phối hợp chặt chẽ giữa hai bên giúp hạn chế tối đa rủi ro va chạm.

Các Điểm Cần Lưu Ý

Đóng đáy gắn liền với dòng chảy và vùng sông nước miền Nam

Nghề truyền thống này gồm bốn hình thức là đóng đáy bè, đáy hàng cặm hay hàng cạn, đáy hàng sông và hàng khơi. Mỗi hình thức phù hợp với từng mức độ sâu và sức chảy của sông rạch, cửa biển.

Nhịp con nước lớn ròng quyết định thời điểm đổ đục

Người làm đáy phải nắm quy luật nước lớn, nước ròng và nước rong để canh thời điểm thu hoạch phù hợp. Hiểu đúng dòng chảy giúp giữ lưới bền và nâng cao hiệu quả đánh bắt.

Giữ an toàn giao thông thủy ban đêm là ưu tiên hàng đầu

Các hàng đáy trên sông nước tiềm ẩn rủi ro va chạm nếu thiếu tín hiệu cảnh báo rõ ràng vào ban đêm. Đảm bảo đèn hiệu, luồng lạch và trang bị an toàn giúp bảo vệ cả người làm nghề lẫn tàu thuyền qua lại.

Thích ứng linh hoạt giúp nghề truyền thống đứng vững

Tại Cà Mau, ngành thủy sản đạt tổng sản lượng khoảng 1.268.500 tấn trong năm 2025, phản ánh vai trò lớn của kinh tế thủy sản địa phương. Kết hợp kinh nghiệm dân gian với yếu tố an toàn và bảo vệ môi trường giúp nghề duy trì giá trị lâu dài.