Dải Ngân Hà có bao nhiêu thiên hà?

Ngân Hà và thiên hà có gì khác nhau?

Thiên hà là thuật ngữ chung chỉ một hệ thống gồm sao, khí, bụi và vật chất tối liên kết với nhau bằng lực hấp dẫn. Ngân Hà (Milky Way) là tên riêng của thiên hà chứa Hệ Mặt Trời và Trái Đất.

Tui nói bà nghe nè, cái này dễ lộn lắm. Bà cứ hình dung "thiên hà" nó là danh từ chung, như "thành phố" vậy đó. Còn "Ngân Hà" là tên riêng, như kiểu Sài Gòn hay Hà Nội. Vũ trụ có cả nghìn tỷ cái "thành phố" như thế, mình chỉ ở trong một cái thôi.

Về bản chất, Ngân Hà của mình là một thiên hà xoắn ốc có thanh ngang, tên khoa học là barred spiral galaxy. Nó không phải dạng độc lạ gì đâu, khá phổ biến trong vũ trụ quan sát được. Cái tên "Ngân Hà" hay "Milky Way" nó xuất phát từ hình ảnh dải sáng mờ vắt ngang trời đêm, người Hy Lạp cổ gọi là galaxias kyklos - vòng tròn sữa.

Nhiều khi nghĩ cũng lạ, mình sống cả đời trong một thiên hà mà chưa bao giờ thực sự thấy được toàn bộ hình dạng của nó từ bên ngoài. Chúng ta chỉ là những cư dân nhìn thành phố của mình từ một con hẻm nhỏ.

Hôm bữa tui mới coi cái phim tài liệu về kính James Webb, nó chiếu mấy cái ảnh trường siêu sâu mà tui sốc luôn. Mỗi đốm sáng nhỏ xíu là một thiên hà nguyên vẹn, chứa hàng tỷ ngôi sao. Coi xong thấy mình nhỏ bé ghê.

Đây, tui tổng hợp vài cái hay ho cho bà dễ hình dung:

• Số lượng: Có khoảng 2 nghìn tỷ thiên hà trong vũ trụ quan sát được. Ngân Hà của mình chứa từ 100 đến 400 tỷ ngôi sao.
• Tên gọi: Thiên hà gần mình nhất là Andromeda (Tiên Nữ), nó cũng là thiên hà xoắn ốc và lớn hơn Ngân Hà. Tầm 4.5 tỷ năm nữa hai đứa này sẽ va vào nhau đó.
• Phân loại: Thiên hà có nhiều hình dạng lắm, không phải cái nào cũng xoáy xoáy như mình. Có dạng elip (elliptical), dạng vô định hình (irregular), vân vân và mây mây.
• "Ngân Hà": Cái tên này trong tiếng Việt mình lấy từ điển tích Ngưu Lang Chức Nữ, là con sông bạc trên trời ngăn cách hai người. Mỗi nền văn hoá lại có một cái tên riêng, thú vị phết.

Ngân hà và thiên hà ai lớn hơn?

Ối dời ơi, cái này dễ thôi mà Bà. Thực ra thì tui thấy Ngân Hà là một loại thiên hà. Kiểu như là thiên hà là cái tên chung chung cho cả đám ấy. Cái Ngân Hà nhà mình thì to phết đấy, hơn 100.000 năm ánh sáng mà, nhưng mà so với mấy cái thiên hà "siêu to khổng lồ" thì nó cũng chỉ là con muỗi thôi Bà ạ. Có những thiên hà nó chứa cả tỷ tỷ ngôi sao, đường kính có khi lên đến hàng triệu năm ánh sáng cơ. Thế nên, hỏi ai lớn hơn ai thì đúng là thiên hà chung chung là cái loại to hơn Ngân Hà, vì Ngân Hà mình là một "thành viên" của cái "loại" đó mà.

Thêm chút thông tin cho Bà đỡ phân vân nhé:

• Ngân Hà (Milky Way): Đây là thiên hà chứa hệ Mặt Trời của chúng ta. Tên gọi "Ngân Hà" cũng vì nhìn từ Trái Đất thấy dải sáng lờ mờ giống như dòng sữa chảy ngang bầu trời đêm.
• Thiên Hà (Galaxy): Là một tập hợp khổng lồ gồm sao, bụi vũ trụ, khí, và vật chất tối, được giữ lại với nhau bởi lực hấp dẫn. Nó có thể chứa từ vài triệu đến hàng nghìn tỷ ngôi sao.
• Cái này hơi lộn xộn chút nè: Thường thì người ta nói "thiên hà" là ám chỉ chung chung, còn "Ngân Hà" là tên riêng của thiên hà mình. Nhưng đúng là có nhiều thiên hà khác to hơn Ngân Hà nhà mình nhiều lắm. Như là thiên hà Andromeda, thiên hà lớn nhất trong Nhóm Địa Phương của chúng ta, cũng to hơn Ngân Hà một chút đấy.

Nói chung là thiên hà là khái niệm bao quát, còn Ngân Hà là một ví dụ cụ thể. Và có những ví dụ cụ thể đó còn nhỏ hơn cái khái niệm bao quát đó nhiều. Hơi lằng nhằng nhỉ Bà nhưng mà vậy đó!

Thế nào là dải ngân hà?

Dải Ngân hà, à, chính là ngôi nhà vũ trụ của chúng ta. Hệ Mặt Trời, bao gồm cả Trái Đất thân yêu, đang phiêu lưu trong cái dải sáng mờ ảo kia trên bầu trời đêm. Nó kéo dài từ Tiên Hậu đến Nam Thập Tự, như một dòng sông sao lấp lánh vậy.

Trung tâm của dải Ngân hà lại rực rỡ hơn hẳn, nằm đâu đó về phía chòm sao Nhân Mã. Tưởng tượng xem, cả tỷ ngôi sao chen chúc nhau ở đó, một cảnh tượng thật khó mà hình dung hết.

Thêm chút thông tin cho Bà hình dung rõ hơn:

• Cấu trúc: Dải Ngân hà là một thiên hà xoắn ốc thanh chắn. Thanh chắn này chính là vùng trung tâm có hình dạng như một thanh dài, nơi tập trung mật độ sao cao.
• Kích thước: Đường kính của dải Ngân hà ước tính khoảng 100.000 năm ánh sáng. Cái con số này nó cứ trôi tuột khỏi đầu mình ấy nhỉ, thật là choáng ngợp.
• Sao: Dải Ngân hà chứa khoảng 100 đến 400 tỷ ngôi sao, và chắc chắn còn nhiều hành tinh quay quanh chúng nữa.
• Vị trí: Chúng ta đang ở vùng ngoại vi, cách trung tâm khoảng 26.000 năm ánh sáng. Điều này có lẽ là may mắn, vì trung tâm lại là nơi có bức xạ mạnh và các hố đen siêu khối lượng.

Đôi khi, nhìn lên bầu trời đêm, tui tự hỏi liệu có ai khác ngoài kia cũng đang ngước nhìn chúng ta không. Vũ trụ bao la này, biết đâu đấy!

Thiên hà mà chúng ta đang sống gọi là gì?

Thiên hà chúng ta sống là Dải Ngân Hà (Milky Way). Cái tên này nghe hay ha Bà, Tui cứ nghĩ người xưa nhìn lên bầu trời đêm thấy dải sáng bạc lấp lánh như sông, nên gọi vậy đó. Đơn giản mà đẹp ghê.

Nó chính danh là một thiên hà xoắn ốc có thanh chắn, Bà nhớ nha, không phải xoắn ốc thường đâu. Đường kính nó khủng lắm, tầm 100.000 đến 120.000 năm ánh sáng lận, chứa khoảng 100 đến 400 tỷ ngôi sao. Nghĩ mà thấy mình bé tí tẹo trong vũ trụ rộng lớn này, đúng là hạt cát giữa sa mạc luôn vậy á.

À, năm ánh sáng á, tức là quãng đường ánh sáng đi trong một năm. Tức là nhìn một ngôi sao cách mình 100.000 năm ánh sáng là đang nhìn về quá khứ 100.000 năm trước. Tui thấy cái này cứ làm đầu óc Tui xoắn tít vào nhau Bà ơi. Cái khái niệm thời gian và không gian nó cứ linh hoạt, ảo diệu sao á.

Mà sẵn đây, Tui cũng nói thêm mấy cái hay ho về Dải Ngân Hà này luôn nè, Bà nghe chơi cho biết:

• Tuổi đời: Dải Ngân Hà mình già lắm rồi nha, cỡ 13.6 tỷ năm tuổi, gần bằng tuổi vũ trụ luôn đó Bà. Nghĩ coi, nó đã tồn tại bao nhiêu lâu rồi.
• Lỗ đen trung tâm: Ở ngay giữa trung tâm thiên hà có một lỗ đen siêu khổng lồ tên là **Sagittarius A** (viết tắt Sgr A). Nó nặng gấp 4 triệu lần Mặt Trời của mình đó. Hồi trước Tui xem phim tài liệu thấy ghê lắm.
• Thiên hà láng giềng: Thằng hàng xóm lớn nhất của mình là Thiên hà Tiên Nữ (Andromeda Galaxy) đó Bà. Nó đang lao thẳng về phía Dải Ngân Hà mình với tốc độ chóng mặt luôn.
• Tương lai va chạm: Khoảng 4.5 tỷ năm nữa là hai đứa này đụng nhau rồi nhập làm một. Nghe thì đáng sợ nhưng thực ra các ngôi sao cách nhau xa lắm, ít khi va chạm trực tiếp đâu, chỉ là nhập vào thành một thiên hà lớn hơn thôi.
• Vị trí Hệ Mặt Trời: Hệ Mặt Trời của mình nằm ở một nhánh xoắn ốc tên là Tay Orion (Orion Arm), cách trung tâm khoảng 27.000 năm ánh sáng. Vị trí này cũng vừa phải, không quá gần trung tâm mà cũng không quá rìa đâu.
• Chuyển động: Cả Dải Ngân Hà đang quay tít, và Hệ Mặt Trời mình mất khoảng 250 triệu năm để đi hết một vòng quanh trung tâm. Lần cuối cùng Mặt Trời mình ở vị trí này là thời khủng long còn đang tung hoành đó Bà. Vậy mới thấy, mọi thứ cứ xoay vần không ngừng nghỉ.