Cưỡng chê là gì?

Cưỡng chế, nghe thì xa lạ, nhưng nếu chịu khó soi xét lại cuộc sống mình, chắc hẳn ai cũng bắt gặp bóng dáng nó đâu đó. Nó không phải là một mệnh lệnh từ bên ngoài, mà là thứ âm thầm gặm nhấm từ bên trong, một sự giằng xé giữa lý trí và cảm xúc, khiến ta hành động trái với lẽ thường, dù biết rõ điều đó chẳng ích lợi gì. Nói một cách dễ hiểu, nó là kiểu "máu dê" dai dẳng, một thứ ám ảnh khó dứt, cứ quẩn quanh trong đầu, thúc ép ta phải làm điều này điều kia.

Ví dụ cụ thể, mình có đứa bạn, cứ phải sắp xếp sách vở theo màu sắc, từ đậm đến nhạt, rồi lại từ cao xuống thấp. Việc này tốn cả tiếng đồng hồ, ảnh hưởng đến cả công việc, học hành. Nó biết là việc này chẳng giúp ích gì, thậm chí còn làm mất thời gian, nhưng vẫn cứ phải làm, cứ như có cái gì thúc giục, nếu không làm thì trong lòng cứ bứt rứt khó chịu. Đó chính là cưỡng chế. Không phải là sự lười biếng, mà là một sự thôi thúc mạnh mẽ, một sự kiểm soát vô thức, gần như là một phản xạ có điều kiện.

Theo một nghiên cứu của Đại học Stanford (mình không nhớ chính xác số liệu, nhưng đại ý là thế này), khoảng 20% dân số có biểu hiện của rối loạn cưỡng chế - ám ảnh (OCD), thể hiện qua những hành vi lặp đi lặp lại như kiểm tra khóa cửa nhiều lần, rửa tay quá mức, sắp xếp đồ đạc một cách cầu kỳ. Những hành vi này ban đầu giúp họ cảm thấy an tâm, nhưng dần dần lại trở thành gánh nặng, lấy đi thời gian, năng lượng và cả niềm vui sống.

Cưỡng chế không chỉ là việc rửa tay mười lần hay sắp xếp sách vở theo màu sắc. Nó có thể tinh vi hơn, ẩn khuất hơn, như việc liên tục kiểm tra email, điện thoại, dù biết rằng chẳng có gì quan trọng. Hay việc cứ phải suy nghĩ lại những câu nói, những hành động trong quá khứ, tự trách móc mình dù mọi chuyện đã qua rồi. Cái vòng luẩn quẩn đó, cứ tự mình giam cầm mình, mệt mỏi vô cùng.

Sự khác biệt giữa thói quen và cưỡng chế nằm ở chỗ: thói quen ta có thể điều chỉnh, từ bỏ được khi cần thiết. Còn cưỡng chế thì không, nó như một bóng ma đeo bám, khó lòng buông bỏ. Nó ăn sâu vào tiềm thức, khiến ta không thể tự chủ được hành động của mình. Chính vì thế, nếu nhận thấy mình có những biểu hiện của cưỡng chế, đừng ngần ngại tìm đến sự trợ giúp của chuyên gia tâm lý. Đừng để nó trở thành gánh nặng, kìm hãm cuộc sống của chính mình. Cuộc sống ngắn ngủi lắm, đừng phí phạm nó vào những vòng luẩn quẩn vô nghĩa.