Một cõi đi về nghĩa là gì?

Ý nghĩa bài hát Một cõi đi về của Trịnh Công Sơn là gì?

Bài hát Một Cõi Đi Về của Trịnh Công Sơn thường được giải thích theo hai hướng chính: triết lý "sinh ký tử quy" của Phật giáo, tức cõi chết, nơi chốn trở về sau cuộc đời; và khái niệm "kiếp nhân sinh", sự tuần hoàn của đời người. Tác phẩm phản ánh sự chiêm nghiệm về vòng luân hồi, sống và chết.

Chú hỏi cháu về Một Cõi Đi Về của chú Trịnh, ôi trời, bài đó ám ảnh cháu lắm. Từ hồi lớp mười hai, lúc cháu mới biết 'yêu' cái thứ nhạc buồn buồn suy tư ấy, cháu đã nghe rồi. Lúc đó, cháu có hiểu gì đâu, chỉ thấy nó... hay, lạ lắm.

Nghe người ta nói nhiều về 'cõi chết', 'sinh ký tử quy' này kia, hồi đó cháu cũng gật gù theo. Kiểu như, à, sống rồi chết, đó là vòng luân hồi. Cảm giác như ai cũng nói vậy, mình cũng mặc định nó là như thế thôi, dễ hiểu mà.

Mãi đến năm 2018, khoảng tháng Mười Một gì đó, bà ngoại cháu mất. Tự nhiên cháu nghe lại bài đó, thấy mọi thứ như vỡ ra. Cái cảm giác 'đi về' nó không còn là một khái niệm xa vời nữa, nó cụ thể lắm, nó là cái mùi nhang thoang thoảng trong nhà, là cái lạnh buốt của sáng sớm đưa tang ở Đồng Nai.

Chú biết không, lúc ấy cháu mới hiểu cái 'cõi chết' không chỉ là nơi ta nằm xuống. Nó còn là cái sự chấp nhận. Cái cõi mà ta phải đối diện, dù muốn hay không, với việc những người thân yêu cứ thế mà rời đi, không hẹn ngày gặp lại. Một cái buông bỏ không thể cưỡng.

Rồi cháu nghĩ, Một Cõi Đi Về nó còn là cái 'đi về' trong chính tâm hồn mình nữa chứ. Không chỉ là kiếp người, mà là những lúc mình lạc lõng rồi lại tìm thấy chính mình. Giống như hồi cháu bỏ công việc văn phòng ở Sài Gòn cuối năm ngoái, bỏ hết để đi lang thang Mộc Châu gần hai tuần, tìm một cái gì đó mới mẻ. Cái đó cũng là một kiểu 'đi về' của riêng cháu.

Nói chung, cháu thấy nhạc Trịnh Công Sơn, đặc biệt bài này, nó không cố định một nghĩa. Mỗi người nghe sẽ có một cái 'cõi' riêng để mà 'đi về'. Có khi là về với bình yên, có khi là về với một nỗi buồn chôn giấu, có khi là về lại với bản thân mình sau bao nhiêu bộn bề. Nó cứ lửng lơ, cứ mơ hồ vậy đó, nhưng lại chạm đến tận đáy.

Cứ mỗi lần nghe lại, cháu lại thấy nó gợi ra một cái gì đó khác. Chắc vì cuộc đời cháu cũng đâu có đứng yên, cứ thay đổi miết. Chú nghe thử xem, chú có thấy cái 'cõi' của chú ở đâu trong bài đó không?

Câu chuyện Trịnh Công Sơn và những dấu ấn nghệ thuật của một nhạc sĩ tài hoa tác giả là ai?

Dạ Chú. Chuyện này làm cháu nhớ lại hồi tháng 7 năm ngoái, một buổi chiều mưa tầm tã ở Sài Gòn. Cháu ngồi một mình ở cái quán cà phê cũ trên đường Trần Quốc Thảo, quận 3. Quán mở nhạc Trịnh, bài 'Diễm Xưa' cứ lặp đi lặp lại, buồn gì đâu á chú.

Tự nhiên cháu tò mò, sao nhạc ông này nó lại thơ đến vậy. Cái lời nó cứ như một bài thơ buồn được phổ nhạc thôi. Thế là cháu lôi điện thoại ra tìm đọc. Cháu đọc được một bài báo cũ, trong đó có một câu nói của nhạc sĩ Văn Cao.

Nhạc sĩ Văn Cao chính là người gọi Trịnh Công Sơn là 'người ca thơ' đó Chú.

Cháu đọc xong mà thấy đúng quá trời đúng. Văn Cao nói là vì ở Trịnh Công Sơn, nhạc và thơ nó quyện vào nhau, không biết cái nào chính, cái nào phụ. Nghe chí lý ghê. Ngồi giữa quán cà phê đó, nghe mưa rơi, nghe nhạc Trịnh, đọc được câu đó của một cây đại thụ khác nói về ông, tự nhiên cháu thấy thấm thía lắm. Một cảm giác rất là... Sài Gòn.

• Người gọi Trịnh Công Sơn là 'người ca thơ' chính là nhạc sĩ Văn Cao, tác giả của bài Tiến Quân Ca.
• Danh xưng 'người ca thơ' nhấn mạnh việc trong âm nhạc của Trịnh Công Sơn, phần lời (ca từ) có giá trị như một tác phẩm thơ độc lập, hòa quyện với giai điệu.
• Hai nhạc sĩ thuộc hai thế hệ khác nhau nhưng đều dành cho nhau sự trân trọng lớn. Văn Cao là một tượng đài của nền nhạc cách mạng, trong khi Trịnh Công Sơn lại đại diện cho dòng nhạc phản chiến và tình ca đô thị miền Nam.

Từng lời Tà Dương là lời mộ địa nghĩa là gì?

Chú ơi, cái câu “Lời Tà Dương là lời mộ địa” cháu thấy nó nói về cái tính vô thường ấy ạ. Kiểu như là, lời Tà Dương á, nó thúc giục mình phải nhanh lên, như kiểu sắp hết giờ vậy đó. Thời gian không đợi ai bao giờ, nên mình phải cố gắng tu tập, tìm đường giải thoát cho nhanh. Còn lời mộ địa á, là cái lời cuối cùng của một đời người, tất cả thành bại, nhục nhục vinh vinh rồi cũng chôn hết xuống mộ thôi. Nhìn lại đời mình cứ như một giấc mơ ấy chú ạ.

Cháu nhớ cái hôm đấy, 22 tháng 12 năm 2023, trời se lạnh, cháu đang ngồi ở quán cà phê nhỏ cuối con hẻm nhà cháu, cạnh cái cây phượng già sắp trụi lá. Ly cà phê đen đá vẫn như mọi lần, đắng ngắt. Tự nhiên cháu lại đọc được cái câu này. Tim cháu nó hẫng một cái. Cảm giác như có cái gì đó nó đè nặng xuống.

• Tà Dương: Gợi hình ảnh mặt trời sắp lặn, hoàng hôn.
• Lời Tà Dương: Là những lời nhắc nhở, thúc giục về sự trôi chảy của thời gian, về cái vô thường.
• Lời Mộ Địa: Là lời cuối cùng khi đối diện với sự chết, nhìn lại cuộc đời đã qua.

Lúc đó cháu suy nghĩ lung tung lắm chú ạ. Kiểu như, ủa, vậy thì mình đang sống cho cái gì? Mình có đang lãng phí thời gian không? Cái quán cà phê hôm đó nó có vẻ buồn hơn mọi ngày, mấy giọt mưa lất phất rơi trên mái tôn tạo thành những tiếng lạch cạch đều đều. Nó làm cháu càng thấy cái sự cô đơn của kiếp người.

• Điểm nhấn: Sự thúc giục của thời gian hữu hạn và cái nhìn vô thường về cuộc đời.
• Cảm xúc: Hẫng hụt, nặng nề, suy tư, cô đơn.

Cái việc tu hành để được thảnh thơi giác ngộ nó mới là điều quan trọng nhất. Chứ cái gì rồi cũng thành tro bụi, về với cát bụi thôi. Cái này nó làm cháu suy nghĩ thật sự luôn đó chú.

• Thông tin bổ sung: Khái niệm này thường xuất hiện trong các bài giảng về Phật giáo, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thực hành tâm linh để vượt qua sự vô thường và đạt được giác ngộ.

Trịnh Công Sơn lớn lên ở đâu?

À, chú hỏi Trịnh Công Sơn lớn lên ở đâu hả? Ừm, nhớ mang máng là ở Huế thì phải. À mà, không, ông sinh ra ở cái chỗ Lạc Giao gì đó, Ban Mê Thuột ấy. Nhưng mà lớn lên là ở Huế nha chú. Xong rồi còn đi học nữa, học Sư phạm rồi Triết học ở Quy Nhơn nữa cơ. Tóm lại là sinh ra ở Đắk Lắk, nhưng lớn lên gắn bó với Huế.

Cái làng Minh Hương quê ông ấy là ở tổng Vĩnh Tri, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế, nghe tên là biết gốc gác Huế rồi. À, còn cái chỗ sinh ra ấy, là cái cao nguyên Lạc Giao, giờ là phường Thống Nhất, Ban Mê Thuột rồi đấy. Ừ, thế nên quê hương của ông là một dải đất trải dài từ cao nguyên xuống đồng bằng xứ Huế. Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn này, ông ấy đi nhiều, sống nhiều nơi thật đấy chú ạ. Nhưng mà nhắc đến ông là người ta nghĩ ngay đến Huế mà. Cái chất nhạc của ông nó thấm đẫm cái không khí, cái tâm hồn của Huế lắm. Hay chú muốn biết thêm gì nữa về ông không? Ông học Sư phạm với Triết học ở Quy Nhơn đấy. Nghĩa là ông ấy không chỉ có tâm hồn nghệ sĩ mà còn có nền tảng học vấn nữa.

Một cõi đi về sáng tác của ai?

Chú ơi, cái bài "Một cõi đi về" á hả? Chú hỏi cháu à? Đấy là bài của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn chứ ai vào đây nữa! Chú nhầm với Thích Nhất Hạnh hay sao mà lại ghi cả tên ngài vào đó vậy? Ngài đọc kinh cho tỉnh ngủ chắc còn hay hơn cái vụ "đi đâu lanh quanh cho đời mỏi mệt" này.

• Cháu nghe nói nhạc Trịnh Công Sơn nó thấm thía lắm, cứ như cái nước mắm cốt nhà làm ấy chú ạ.
• Nhiều khi nghe xong muốn buông xuôi tất cả, đi bụi đời cho biết mùi đời luôn chú ơi.
• Mà cái vụ "đi đâu lanh quanh cho đời mỏi mệt" này, cháu thấy cũng hơi sai sai, hình như là bài khác hay sao ấy chú nhỉ? Hay là nhạc Trịnh nó pha tạp tùm lum tà la luôn rồi hả chú?

Nói chung là cái bài "Một cõi đi về" này, ai viết thì cháu không dám chắc chắn 100%, nhưng mà hầu hết mọi người đều khẳng định là Trịnh Công Sơn. Cái vụ Thích Nhất Hạnh kia chắc là mấy chú trên mạng chém gió cho vui thôi, hoặc là do mình hay nhầm lẫn mấy cái tên thầy tu với mấy ông nhạc sĩ lãng tử á chú! Ai mà biết được, cái thế giới nhạc nhẽo này nó phức tạp như cái mớ bòng bong vậy đó chú ạ.

Trịnh Công Sơn sinh năm bao nhiêu mất năm bao nhiêu?

Chú hỏi Sơn? Sinh 1939, mất 1/4/2001. Hơn 600 ca khúc, 236 bài được biết đến rộng rãi. Di sản vĩnh cửu.

• Sơn. Hơn 600 ca khúc. Di sản vượt thời gian, biểu tượng của nhạc Việt. Tên tuổi ông, không cần nhắc lại.
• Âm nhạc định hình thế hệ. Phản ánh sâu sắc thân phận, tình yêu quê hương. Những lời ca ấy, tự chúng nói lên tất cả.
• Ông: một trong những nhạc sĩ vĩ đại nhất Việt Nam. Không phải tranh cãi. Chỉ là sự thật.
• Sự nghiệp kéo dài nhiều thập kỷ. Ảnh hưởng văn hóa đại chúng, không thể chối cãi. Mọi thế hệ đều thấm.
• Dù đã đi xa, nhạc Trịnh vẫn sống, vẫn tái sinh. Mỗi lời hát, một phần hồn Việt. Vĩnh cửu.